| Aldona Laguckaitë - Varnienë
Laskarysowie
Aldona Laguckaitë - Varnienë wydała trzy książki, w tym wspomnienia o mężu Eryku Varnasie. Materiały krajoznawcze, w tym dotyczące wielu zasłużonych dla Litwy polskich rodów, zbiera od roku 1952.
Niektórzy z Laskarysów
Ród ten znany jako grecki - wywodził się od władców syryjskich i prefekta Flawiusza Emanuela. Cesarz Konstantyn Wielki, uczyniwszy religię chrześcijańską panującą w swym państwie, zakłada dużo kościołów. Szczególną hojnością darzył kościoły w Rzymie. Tu bowiem założył 12 kościołów, wśród nich 5 bazylik. Na tronie cesarskim panowały po sobie różne rody czy dynastie. Po Komnenach panowali Laskarysowie, po nich Angelowie, po tych - Komneni i na koniec Paleologowie, ponieważ jedni po drugich dziedziczyli tron Konstantyna. Herbem Laskarysów jest orzeł czarny, dwugłowy ze słońcem w tarczy na piersi i z cesarską koroną nad głowami. To nie był herb bizantyjski, bo herby miały tam tylko poszczególne rody. Dlatego niewłaściwa jest informacja różnych encyklopedii o herbie Rosji, wziętym, jakoby z Bizancjum. Drugą żoną cara Iwana III była Sofia Paleolog i prawdopodobnie herb tego rodu przejął Iwan III dla Rosji (1472 r.). Protoplastą całego rodu Laskarysów włoskich, osiadłych w XVIII wieku w Polsce, jest Emanuel Laskarys, książę Mizyi i Tenedy w roku 1000. W piątym jego pokoleniu znajduje się Konstanty (1108 r.) - prefekt wojsk cesarza bizantyjskiego Izaaka III-go, któremu ocalił życie w bitwie pod Adrianapolem. Prawnukiem Konstantego był Teodor I - imperator Nicei, zmarły w r. 1222, ojciec cesarzowej Ireny, żony Jana Laskarysa księcia Antiochii. W siódmym pokoleniu Izaaka, Włocha - wenecjanina, w pokoleniu już osiadłem w Weronie, znajdujemy trzech braci: Dymitra (1641 r.), Teodora (1652 r.) i Alberta (1656 r.) Średni brat Teodor, pojąwszy za żonę księżniczkę Gertrudę Ricca, miał trzech synów: Jerzego - Marię (1706 r.), Alberta (1716 r.) i Jerzego (1717 r.). Najstarszy z tych trzech synów - Jerzy - Maria Laskarys przybył do Polski, do Lwowa. Sprowadził też do Polski dwóch małoletnich synowców, synów młodszego brata Alberta, (urodzonych z hrabianki Sanmartini) Teodora i Jerzego. Młodszy synowiec Jerzy (1738 - ?) został z czasem na Litwie zakonnikiem - bazylianinem, przyjął imię Józefata, mieszkał we Lwowie, potem do końca życia w Wilnie. Niektórzy z Laskarysów: Konstantyn Laskarys Uczony Grek. Opuścił Konstantynopol po zdobyciu stolicy przez Osmanów i udał się do Włoch, gdzie go Franciszek Sforca - książę mediolański przyjął jako nauczyciela dla swojej córki Hipolity. W 1463 r. wykładał grekę w Rzymie, później w Neapolu, wreszcie aż do śmierci wykładał nauki świeckie. Kursy jego ściągały słuchaczy z całych Włoch. Konstantyn napisał gramatykę grecką w trzech księgach (pierwsza w r. 1476). Jego gramatyka znana jest jako pierwsza drukowana w tym języku książka. Drogocenna biblioteka Konastantyna dostała się do Hiszpanii i przechowuje się Eskyrialu. Andrzej Jan Laskarys Filolog grecki. Andrzej studiował w Padwie, potem udał się na dwór Wawrzyńca Medyceusza. Ten wysłał go do Konstantynopola oraz innych miast greckich w celu odszukania starych rękopisów greckich, których Laskarys znalazł mnóstwo, zwłaszcza w klasztorze na górze Athos. Na wezwanie Karola VII udał się do Paryża, gdzie nauczał greckiego. Ludwik XII wysyłał go dwukrotnie jako posła do Wenecji. Zmarł Andrzej Laskarys w Rzymie. Pozostawił po sobie traktaty gramatyczne oraz zbiór epigramów i listów. Jerzy - Maria Laskarys
W dokumentach laskarysowskich nie ma wzmianki o tym, co skłoniło go do przyjazdu do Polski. Przybył do Lwowa w r. 1738. Urodził się w Weronie, nauki pobierał w Rzymie. Polacy, doceniając pochodzenie Laskarysa i jego zasługi, nadali mu pewne dobra. Radziwiłł Rybeńka dał mu probostwo infulackie w Ołyce. Przez pewien czas był też rezydentem u Radziwiłłów w Nieświeżu. Laskarys stał się też reformatorem Akademii Zamojskiej, dzieląc w r. 1746 Akademię na 4 wydziały: teologii, prawa, medycyny i filozofii. W dekrecie uwzględnił też bibliotekę i drukarnię. W r. 1757 papież wezwał go do Rzymu, gdzie w r. 1762 otrzymał tytuł patriarchy aleksandryjskiego, później jerozolimskiego. Laskarys został referentem - ekspertem spraw polskich w Rzymie, miał znaczny wpływ na stosunek Rzymu do konfederacji barskiej. Uważał, że nie należy drażnić Rosji, która była zajęta wojną z Turcją. W r. 1787 za pośrednictwem M. Baciarellego przesłał z Rzymu dla katedry lwowskiej 3 obrazy. Przyjaźń z rodziną Zamojskich zachował do końca swoich dni. Jerzy - Maria Laskarys zmarł w r. 1795 w Rymie. Zwłoki jego spoczywają w kościele św. Sylwestra, w kaplicy św. Kajetana, pod zwykłym kamieniem, gdzie się znajduje tylko jego nazwisko i napis: "Orate pro eo". Maria Laskarys odznaczał się wielką skromnością i dobrocią serca, chciał być pochowany bez przepychu, jako zwykły kleryk. Nie zapomniał przed śmiercią uposażyć wszystkich sług i domowników. Na zdjęciu: Jerzy Maria Laskarys
Pozostali Laskarysowie w Polsce Teodor Laskarys (? - 1785)
Bratanek Jerzego Marii, Teodor, brat bazylianina Józefata, był kadetem w Wojsku Polskim, w pułku Wojsk Litewskich dosłużył się do stopnia generała majora. Po uzyskaniu w r. 1781 indygentu, nadanego Laskarysom na sejmie przez króla Stanisława Augusta, Teodor otrzymał dobra pojezuickie Zodziszki w powiecie zawilejskim i tam życie zakończył, pozostawiwszy wdowę z trzema małoletnimi synami i jedną córką. Teodor był żonaty z Anną Zabiełłówną i miał z nią synów: Jerzego Antoniego, Alberta i Teodora oraz córkę Zofię, małżonkę Feliksa Sobieskiego, także pułkownika wojsk koronnych. Z synów Teodora - najstarszy Jerzy - Antoni, zmarł w wyniku ran otrzymanych podczas zdobycia Saragossy.
W 1833 r. Flora wyszła za mąż za kapitana Antoniego Zabiełłę. Adam Mickiewicz w lipcu 1834 r. poślubił Celinę Szymanowską. Flora urodziła córkę Antoninę, która później została żoną poety Jerzego Laskarysa, a sama zmarła w 1835 r. i była pochowana na Rossie w kolumbariach, gdzie kiedyś i chodził A. Mickiewicz. Zwłoki krasawicy "Cezaryni" leżą w zbiorowej mogile. Ocalała tylko cudem tablica nagrobna, która znajduje się na placyku przy murze i jest trudna do odczytania. Że jest ona pochowana na Rossie, badacze cmentarza o tym nigdzie nie wspominają. Pan Kazimierz Laskarys z Łodzi informuje, iż w kolumbariach Rossy były pochowane: Anna z Zabiełłów Laskarysowa, żona generała wojsk W.X.L. zm. 1810.11.13 lat 58; córka malarza z Albertrandów hrabina Franciszka Laskarysowa, zmarła 29 maja 1813 r.; i córka Franciszki Laskarysowej Flora (ur. ? - zm. 1835 1 marca) Jerzy Laskarys Pseud. i krypt.: Bocian Wileński, obr. B., Omega, Omikron. Średni syn Teodora - Teodor, jak i dwaj jego bracia, uczestniczył w wojnach napoleońskich, lecz po roku 1812 został przeniesiony do armii ruskiej. Zmarł w Wilnie w r. 1832 i zostawił jednego syna - poetę Jerzego. Poeta Laskarys, syn Teodora i Wiktorii z Sokolnikowów. Matka wcześnie zmarła, dlatego Jerzy wychowywał się w domu Michała Zaleskiego i jego syna Marcina, z którego dziećmi zaprzyjaźnił się. Kształcił się w Instytucie Szlacheckim w Wilnie, gdzie jego wychowawcą był historyk Aleksander Zdanowicz. Następnie studiował w Petersburgu. Po powrocie do Wilna w r. 1853 poświęcił się pracy literackiej. Korespondencję i utwory zamieszczał w gazetach warszawskich i wileńskich ("Tygodnik Ilustrowany", "Wolne żarty", "Kurier Wileński", "Teka Wileńska"). Jerzy Laskarys przyjaźnił się z W. Kondratowiczem (Syrokomlą), M. E. Andriollim, S. Moniuszką, J. Zaleskim. Pierwszy wydrukowany utwór został dedykowany Z. Krasińskiemu ("Bibl. Warsz." - 1850, t. 3). Pierwszym tomikiem poetyckim były "Kartki z życia" (Wilno 1856). W grudniu 1862 r. Jerzy nawiązał współpracę z Korewą, naczelnikiem wojskowym pow. trockiego, potem walczył w oddziale Wysłoucha, brał udział w wyprawie Z. Sierakowskiego. Po upadku powstania emigrował do Francji. W Paryżu poślubił córkę Flory Laskarysowej - Antoninę Zabiełłównę. Żył w biedzie. W 1871 r. poeta powrócił do kraju i osiadł pod Warszawą. Potem Laskarysowie zamieszkali w Bobrujsku, następnie w Dowborowie pod Radoszkowicami w pow. wilejskim. Zmarł poeta 22 VI 1888 w Dowborowie. W kilka tygodni po jego śmierci zmarła żona Antonina. Bo ja kocham nasze niwy, Laskarys pozostał do końca życia romantykiem, miał dwóch synów i dwie córki. Swych synów posłał do szkoły technicznej. W r. 1908 dom w Wilnie przy ulicy Zarzecznej nr 24 (obecnie Uţupio 24) dostał się córce poety Zofii Ludwice Laskarys.
Ogród! To nie był ogród. To nie był park. To nie był sad, warzywnik, czy rezerwat. To było coś tak bajecznie pięknego... do Wilenki wiodła kwiatowa aleja, po obu stronach ukwiecona od wiosny do jesieni. Rosły tam tulipany i floksy, bratki i narcyzy, piwonie i "biskupie serca". Na lewo od alei, w kierunku domu, były klomby i kwietniki. Każda z nich stanowiła swego rodzaju kwiecisty obrazek, każda obłożona trójkątami cegieł ..." - pisze, mieszkający w Łodzi, Kazimierz Laskarys we wspomnieniach "Wilno engramem jest moim".
W domu przy ul. Zarzeczej nr 24 mieszkali następującej Laskarysowie: starszy syn poety Antoni Teodor (1867 06 18 - 1943 01 25), młodszy - Jerzy Albert (1868 02 15 - 1941 01 24), córki poety Kazimiera Maria (1866 - 1963 06 19), Zofia Ludwika (1870 11 27 - 1959 01 5), wnuki poety Michał (1909 - 1999 12 23), Antoni (1895 07 23 - 1968 05 13), prawnuki: Zygmunt (1922 06 25 - 1948 12 22) i Kazimierz (1930 11 26 - mieszka w Łodzi). Mieszkała matka Michała Anastasja, żona Antoniego Teodora - Emilia (1876 - 1946), żona Antoniego (1895 - 1968) Maria Romanowska (1902 07 23 - 1974 01 24) i wielu innych. W tym domu mieszkało również wiele innych wileńskich osobistości. Mieszkał tu F. Ruszczyc, bywali wybitni inteligenci końca XIX początku XX wieku. Było tam przedszkole. W 1941 roku dom został skonfiskowany. Obecnie dom jest w stanie ruiny, gdzie tylko niewielką część zajmuje rodzina.
Z rodziny Laskarysów pochodziła i w Litwie mieszkała Klara Izabella Laskarys, żona Krzysztofa - Zygmunta Paca, fundatora klasztoru Paţaislis koło Kowna. Pochowana została tamże w klasztorze. Św. Kinga - Kunegunda (1224 - 1292) Z Laskarysów pochodziła i święta Kinga - Kunegunda. Starszy brat Kolomana Halickiego Bella IV, panujący na Węgrzech, poślubił córkę cesarza greckiego Teodora Laskaryasa - Marię. Urodziła ona dwóch synów i sześć córek. Konstancja wyszła za Leona, księcia ruskiego, Anna za chorwackiego, Elżbieta za księcia bawarskiego, a trzy inne Kinga, Jolanta i Małgorzata zostały zakonnicami. Siostra ks. Bolesława, Salomea przywiozła Kingę do Polski, mając zamiar ożenienia brata z Kingą. Bella IV jednak życzył za zięcia księcia Krakowsko - Sandomierskiego. Polacy pojechali do króla Belli, nastąpiła zgoda. Kinga wyszła za Bolesława i pojechała do Polski. Bolesław Wstydliwy zgodził się razem ze swą żoną żyć w czystości i prowadził odtąd życie skromne, dlatego przezwano go Wstydliwym. W parę lat po ślubie Kingi, Tatarzy pod wodzą Batu - Chana napadli na Polskę. Bolesław zastąpił drogę Tatarom. Kinga oddała swój posag w srebrze na uzbrojenie wojska. W roku 1274, po śmierci Bolesława, Kinga z siostrą udała się do klasztoru Klarysek w Starym Sączu, który założyła jeszcze wraz z mężem. Jako siostra zakonna żyła jeszcze 13 lat, niosąc dobro ludziom. Kinga zmarła 24 lipca 1292 r. w Starym Sączu (Sądeckie). Tam w klasztorze spoczywają jej zwłoki. Proces kanonizacyjny został otwarty 29 lipca 1890 r. Obraz św. Kingi - Kunegundy namalował Jan Matejko. Michał Laskarys
Trudny los przypadł temu ostatniemu potomkowi z rodu Laskarysów na Litwie Sprawa nr 46732/3 Urodził się w Radomiu, w Polsce. Otrzymał wykształcenie techniczne. Następnie rodzice jego przenieśli się na Litwę. Do roku 1938 razem z rodzicami mieszkał i pracował w majątku Aleksandra Daszewskiego jako mechanik maszyn rolniczych. W 1938 roku razem z rodziną (był on jedynym synem) przyjechał do Wilna i zamieszkał na ul. Zarzecznej 24. W latach 1938-1940 pracował dorywczo. W roku 1940 był zatrudniony na budowach w odległości 7 km od Wilna. W roku 1941, po wkroczeniu Niemców, pracował w przedsiębiorstwie remontowym, a w roku 1942 otrzymał wezwanie do Arbeitsamtu i podpisał zgodę na wyjazd na roboty do Niemiec. 27 lutego 1942 roku razem z 1000 innych mieszkańców został wywieziony do obozu Kastelbak i zatrudniony we Frankfurcie nad Menem w zakładach wojskowych "Meifart". Gdy miasto zaczęto bombardować, w 1943 roku uciekł na Litwę i zatrzymał się w Jaszunach. 17 października przybył do Wilna, aby odwiedzić owdowiałą matkę. W tę noc został aresztowany i przekazany gestapo. Przesłuchiwano go tu 7-8 razy. Potem osadzono w Prawieniszkach, a stamtąd razem z 200 innymi więźniami wywieziono do Buchenwaldu. Następnie wysłano go do Cherbourga (Francja), gdzie znowu pracował dla Niemców. Uciekł z dwoma kolegami. W miejscowości Saint Saver został ujęty i przewieziony do obozu "Newschata" w pobliżu miasta Alenson, skąd w 1944 roku wyzwolili go Amerykanie. Wyjechał do Szkocji, chcąc stamtąd wrócić do ojczyzny - do Polski, a nie do ZSRR. Przebywał w obozie dla uchodźców nr 19. Następnie przeniesiono go do obozu nr 10 w Branheim, gdzie był do marca 1945 r. Nie chcąc być deportowanym, uciekł stamtąd, ale został schwytany i w dniach 27-28 marca 1945 roku deportowany statkiem z Anglii do Odessy. Tu go aresztowano i przesłuchiwano. Sprawę karną wytoczono 23 kwietnia tegoż roku w Odessie. Przesłuchiwał "Smiersz". Następnie Laskarysa przewieziono do Czkałowa (Orenburga) i osadzono w obozie Alkino. "Smiersz" oskarżał M. Laskarysa o zdradę ojczyzny i dobrowolną zgodę na wyjazd do Niemiec na roboty. W czasie śledztwa wypytywano go o cele ucieczki, o krewnych w Związku Sowieckim i za granicą. Przeprowadzono konfrontację z innymi aresztowanymi. Trybunał przeprowadził 11 lipca 1945 roku sesję wyjazdową. W tym samym dniu ogłoszono wyrok, M. Laskarys na podstawie artykułu 58-1a, zgodnie z artykułami 319 i 320 KPK RFSRR został skazany na 8 i 3 lata więzienia. Na wolność M. Laskarys wyszedł 12 lutego 1955 roku. Nie udało się ustalić, kiedy przybył na Litwę, ale 14 listopada 1958 roku był już w pobliżu Wilna, ponieważ w celu jego dalszego śledzenia bezpieka w Trokach zapotrzebowała z Czkałowa jego akta. Po kilku rewizjach, obecnie sprawa ta ma numer 46732/3 i znajduje się w Litewskim Archiwum Specjalnym, F. K-1, teczka 58. 13 grudnia 1994 r. postanowieniem Sądu Najwyższego Republiki Litewskiej Michał Laskarys został zrehabilitowany. Tak zakończyły się wędrówki ostatniego potomka Laskarysów na Litwie przez obozy Niemiec i ZSRR.
Po powrocie, 40 lat mieszkał w zagrodzie Wiszniewskich, we wsi Račkűnai koło Landwarowa. Doglądał żywy inwentarz gospodarzy, unikał ludzi. Wszyscy, którzy go znali, twierdzili, że obcowanie z nim było bardzo interesujące. Jeździł do Wilna, kupował książki i gazety, których pozostawił pełny składzik. Nie lubił pijaków. Gospodarz zagrody Waldemar Wiszniewski potem zamieszkał w Wilnie, Michał zaś pilnował jego domu. Urodził się w grudniu i zmarł w tym miesiącu. Kobiety z Landwarowa i okolic w ostatnim roku opiekowały się nim, przynosiły czystą pościel i rzeczy z dobroczynności. Pogrzeb był skromny. Pochowano go na cmentarzu w Landwarowie, daleko od krewnych i ojca, w samotnym grobie, w pobliżu krzyża zesłańców. Po rehabilitacji przeżył tylko 5 lat. Autorka dziękuje za informację Kazimierzowi Laskarysowi z Łodzi, Alicji Podolskiej, Litewskiemu Archiwum, Administracji cmentarzy Rossa i Bernardyński oraz wszystkim, którzy pomagali w napisaniu tego artykułu. Na zdjęciu: nagrobek Flory Laskarys na Rossie., Katakumby na Rossie (nie istniejące), w których byli pochowani Laskarysowie., Dom Laskarysów na Zarzeczu. Widok z podwórka. Stan obecny. Fot. Autor, Jerzy Laskarys, Dom Laskarysów na Zarzeczu. Widok z ulicy. Stan obecny. Fot. Autor, Klara Izabella Laskarys, Michał Laskarys, Dom, w którym mieszkał Michał Laskarys. Fot. autorka.
Literatura: 1. Wielka Encyklopedia Pow. W., 1908. NCz 17 (556) |
Autorka publikacji studiowała bibliotekarstwo na Uniwersytecie Wileńskim, pracowała w wiejskich ośrodkach kultury, później w Wileńskim Kombinacie Sztuk Pięknych. Przygotowała 9 wystaw z metalu i bursztynu, które były eksponowane w Kanadzie, Algierii, Białorusi, Łotwie, w Rosji, Polsce, w Niemczech, we Włoszech i Japonii.
Niewiele jest w Europie tak znanych rodów arystokratycznych, jak ród Laskarysów. W żyłach Komnenów, Paleologów, książąt Sabaudzkich, książąt Bawarskich, książąt Alby, hrabiów Langwedockich płynęła krew laskarysowska, nie mówiąc już o różnych słynnych włoskich, francuskich i niemieckich margrabiach, hrabiach i t.d. Ród ten był szeroko rozgałęziony na Wschodzie, w Azji i na Wyspach Jońskich. Przed upadkiem państwa bizantyjskiego, rodzina rozdzieliła się na trzy główne gałęzi: hiszpańską - Laskarysów z Toledo, książąt Alby, prowanską - hrabiów Wintimiłłów - Laskarys i wenecką - Laskarysów osiadłych w Weronie, z których kilku przybyło do Polski.
(Jego ojciec Teodor XIII, matka Gertruda Ricca)
Drugi syn Albert walczył także pod Napoleonem i odbył kampanię 1812 r. w randze podpułkownika kawalerii. Zginął zaś od kuli armatniej w bitwie pod Lipskiem. Był ożeniony z Albertrandówną, synowicą biskupa i miał z nią córkę Florę, która budziła żywe miłosne uczucia w A. Odyńcu i A. Mickiewiczu. Powód był taki. W pierwszym roku swego pobytu na Uniwersytecie Wileńskim A. Mickiewicz, chodząc raz po cmentarzu na Rossie, spostrzegł na jednej kolumnie napis nazwiska Laskarys (był to grób matki Flory) i w tejże chwili przyszła mu myśl dziwna, że przeznaczona dlań żona będzie się nazywała Laskarys. Otóż ta myśl tak w nim odtąd utkwiła, że kiedy później poznał pannę Florę i polubił ją jak przyjaciółkę, nieraz z trwogą pytał sam siebie, czy uczucie to nie jest wstępem do spełnienia się przepowiedni. Nazywał Florę "Cezarynią". Ona Odyńca i Mickiewicza mianowała swymi paziami "młodszym" i "starszym" W maju 1832 r. w Dreznie mało brakowało, żeby Flora została żoną Mickiewicza. 
"... Nieruchomość na Zarzecznej 24 obejmowała 2475 m2 ziemi oraz trzy murowanie domy, w tym dwa piętrowe (935 i 945 m2) i jeden dwupiętrowy. Poza tym były tam dwa murowane składy, a także wspólny murowany, pięciokabinowy klozet. Wszystkie okna kamienicy, zarówno na parterze, jak i na piętrach wychodziły do ogrodu. Z lewa na prawo widziało się wieże kościoła św. Michała, zaraz potem św. Anna urzekała strzelistością swego gotyku, bielały Trzy Krzyże...
Na cmentarzu Bernardyńskim pochowani (1 kwartał, mogiły nr 53 -) troje dzieci poety Jerzy Albert, Kazimiera Maria, Antoni Teodor i jego żona Emilia, której mogiła zachowała się, dlatego można będzie tu zaznaczyć miejsce ich pochówku. Żałować należy, iż ostatni z Laskarysów został pochowany w Landwarowie.
Ojciec jego Jerzy, był synem poety J. Laskarysa, matka Anastazja