| Czesław Malewski
W rocznicę Powstania Styczniowego Wszystkie narody, wszystkie państwa mają swoje kresy. Nieszczęśliwy i zmienny jest los grodów i siół kresowych. Gdy wicher się zrywa, wstrząsa przede wszystkim posadami ich budowli. Gdy chmura się zbierze, ostry grad siecze przede wszystkim właśnie ziem kresowych łany. Gdy grzmią pioruny, przede wszystkim tu w wieżyce i domy uderzają... JÓZEF PIŁSUDSKI
Po wybuchu powstania w Koronie Ludwik Narbutt jako jeden z pierwszych 2 lutego zorganizował oddział na Litwie, a 14 lutego wraz z młodszym bratem Bolesławem i sześciu włościanami wyrusza z majątku Sierbieniszki do lasów w okolicach Ejszyszek. Tegoż dnia, po drodze przyłączył do niego Leon Kraiński z Hryszaniszek z kilkunastoma ludźmi. Był to początek oddziału Narbutta. Oddział szybko rósł, ponieważ Ludwik Narbutt był niezwykle popularny wśród ludu. W Ejszyszkach dołączył do niego silny oddział dowodzony przez księdza Józefa Horbaczewskiego, wikarego parafii ejszyskiej, który jako pierwszy w powiecie lidzkim ogłosił z ambony Manifest Rządu Narodowego. Już 11 lutego nieduża partia powstańcza sformowana w powiecie lidzkim pojawiła się w okolicach stacjii kolejowej Marcinkańce. Pięć dni później, 16 lutego, zatrzymała ona pociąg i odbiła rekrutów, których wieziono z Królestwa Polskiego.2 Naczelnik powstania na powiat lidzki obrał teren działania a w puszczy nad rzeką Kotrą założył obozowiska i rozpoczął walkę. Oddział liczył około 300 osób, które były uzbrojone przeważnie w broń myśliwską, w kosy, a po zwycięskich potyczkach w sztucery i karabiny wojskowe. Partia dowodzona przez zdolnego dowódcę i doskonałego znawcę walki partyzanckiej zadała szereg dotkliwych porażek gwardii rosyjskiej. 9 marca po stoczonej zwycięskiej bitwie pod Rudnikami, w okolicach stacji Rudziszki, nad rzeką Mereczanką do powstańców dołączyła grupa ochotników wileńskich dowodzona przez Elwiro Michała Andriollego. Następne walki stoczono pod Nowym Dworem, pod Piłownią koło Berszt, pod Kowalkami nad jeziorem Dumbla. Zaniepokojone władze specjalnie dla stłumienia "buntowszczyków" przysyłają kilka batalionów, ale zdolności organizacyjne i znajomość spraw wojskowych Narbutta jako dowódcy, nabytych na Kaukazie w walce z Czeczeńcami, pozwalają mu w chwilach niebezpiecznych błyskawicznie orientować się w sytuacji i unikać walki z przeważającymi siłami wroga. W ciągu trzech miesięcy oddział Narbutta był prawdziwym postrachem Moskali, ponieważ działał szybko i zdecydowanie. Dobrze obeznany w terenie, na obozowiska Narbutt zajmował trudnodostępne miejsca w lesie. Prócz tego dowódca zawsze pilnie przestrzegał potrzeby zacierania za sobą śladów a przy najmniejszej okazji szkodził wrogowi, gdzie tylko mógł. Przetrzymywał urzędników, po drogach odbijał partie rekrutów, wieszał zdrajców sprawy narodowej, zabierał broń u leśników itp. Powodzenie Narbutta spowodowało, że generał-gubernator Nazimow wysłał specjalny rozkaz ściągnięcia silnych oddziałów lejb-gwardii pułku pawłowskiego z trzech pozycji naraz: z Wilna, Grodna i Lidy. Oddziały te otrzymały rozkaz za wszelką cenę rozbić oddział nieuchwytnego dotąd "buntowszczyka" Narbutta. A oto opis jednej z potyczek według E.M. Andriolliego:,,Otoczeni i parci przez Moskali, którzy za punkt honoru mają rozbicie jednego oddziału, mającego rozgłos na Litwie, całą noc maszerujemy bez drogi, zmęczeni, głodni, zziębnięci. Ksiądz Horbaczewski, Kraiński, Narbutt i przewodnik ze świecą w ręku szukają drogi po puszczy. My parami, słaniając się ze znużenia i śpiąc w marszu, potykając się o kłody i wykroty, suniemy śladem światełka. Bywają chwile, że przewodnicy nasi tracą się w ogromnej puszczy, każą stać oddziałowi, a sami rozpierzchają się szukając śladu drogi; wtedy jedni stojąc, drudzy przysiadłszy, inni oparci od nowa zasypiają, snem gorączkowym. Znów komenda: "marsz" i ciągnie się senna, znużona drużyna.
Słońce zaczyna dopiekać. O 11 rano mamy upał. Każdy się roztasował, jak mógł, zachowując wszakże linię bojową zwróconą czołem do trzebieży. Jedni śpią, drudzy jedzą, inni się na słońcu wygrzewają, niejeden czyta książkę lub listek. O drugiej z południa zmieniono pikiety. Cisza w obozie niesłychana. Słychać gwar much i komarów. Narbutt oddalił się na chwilę za czaty. Zwykła czujność na ten raz osłabiona. Ciepło i znużenie opanowało wszystkich - drzemią. Wtem strzał z daleka, a za nim dwa drugie! "Do broni, do broni!" Narbutt już między nami. Zagotowało się jak w kotle. Zrywają się drzemiący... pytania, niespokojność zamieszanie. Jeden Naczelnik spokojny, każe się posunąć naprzód o 300 kroków i zasadzić linię tyralierską po trzech wzdłuż brzegu lasu i trzebieży. Przekonaliśmy się wtedy, co może zimna odwaga jednego człowieka. Wszyscy przed chwilą trwożni, niespokojni, gotowi pierzchnąć, teraz przytomni, zręcznie pozajmowali wskazane sobie miejsce. Kosyniery z oficerem w kolumnie bojowej położyli się na ziemi o 200 kroków za strzelcami. Ci ostatni, kryjąc się poza pniami i w krzakach, z głową naprzód, z rurą przed siebie i palcem na cynglu czekali hasła do strzału, a z daleka grały już trąbki moskiewskie sygnał tyralierski: "Razsypties mołodcy! Za kamni, za kusty, po dwa w riad!"
Znany ten sygnał dotąd brzmi w uszach. W lesie, gdzie każdy krzak, każde drzewo kryje zasadzkę, gdzie nigdy obliczyć nieprzyjaciół niepodobna, gdzie każdemu się zdaje, iż on tylko i bliższych kilku broni się jeszcze, a reszta już pierzchła, gdzie echo sto razy powtarza strzały i ryk Moskali, a niebezpieczeństwo zdaje się ze wszech stron otaczać - trąbka wojenna niemiłe robi wrażenie. "Panie Pilecki!" woła Narbutt, "weź 10 ludzi i marsz na rekonesans!", a po chwili:"Proszę się nie narażać!" Pilecki, były uczeń Uniwersytetu Petersburskiego, śmiały, dzielny, przytomny, a przy tym zacny i wykształcony chłopak, był ulubieńcem całego oddziału. Jemu to Narbutt powierzał najryzykowniejsze wyprawy, pewny, że się z nich śmiało i przytomnie wywiąże. Po odejściu Pileckiego nastąpiła cisza, której nawet moskiewska trąbka nie przerywała. Serca tylko biły okropnie. Narbutt przebiega całą linię z szaszką w jednej i czapką w drugiej ręce i staje, słucha i znowu zagląda, czy wszyscy na miejscu. Straszną ciszę niespodzianie przerwała eksplozja kilkunastu strzałów, zagrały trąbki i doleciało " ura! ura!" które las pochwycił i na tysiąc tonów powtórzył. Zaszeleściały krzaki i z rurami dymiącymi jeszcze wpadają nasi z rekonensansu. Twarze blade, oddech przyśpieszony. "Panie Naczelniku! Idą szóstkami, linia ogromna, zajmują skrzydła!" "Dobrze! Na miejsca! Cicho... żadnych hałasów! Kto krzyknie - rozstrzelam! Strzelać celnie! Czekać, aż każę! Żeby mi nikt nie pisnął!" A od strzałów moskiewskich zdawało się, że się las łamie. Kule ryją ziemię. Już gdzie-niegdzie słychać:"Jezus Maria! Prowadźcie mię na wozy!" Ale kazano nie strzelać, więc każdy z sercem okropnie bijącym, z rurą naprzód, czeka, aż mu się Moskal pokaże. Grzmi las okropnie. Strzały i krzyki coraz gęstsze i bliższe, łamią się gałęzie, słychać marsz ciężkiej masy. Za chwilę obaczymy Moskwę. A przed nami trzebież cicha, oblana słońcem.
Była to chwila skupienia. Serca tłukły gwałtownie. Jeszcze 40 kroków, a uderzą na bagnety. Ale rozległ się znajomy nam silny głos:"Ognia chłopcy, całą linią!" i od końca do końców przeleciał wybuch górą stu strzałów, a potem cisza i dym. Nie grają trąbki, milczy "ura!" "Dobrze, dobrze, dzielnie, nabić broń, ostro chłopcy!" woła rozpromieniony Narbutt obiegając całą linię. Znowu grają trąbki i słychać komendę moskiewską, znowu grzmią strzały i "ura! w pieriod riebiata!" Łamią się krzaki. Zagrzani, parci siłą posłuszeństwa rzucają się Moskale głową w dół, z bagnetem naprzód. Już, już siedzą nam na karku, jeszcze minuta i pierzchniemy wszyscy, ale na odgłos "Ognia, celnie!" zapala się 150 rur na naszej linii, obok dymu zakrywa wszystko, ucicha wrzawa, słychać tylko jęki konających i rannych z obu stron. Ale nie długo trwa cisza. Przybywają posiłki. Jęknął las na nowo, strzały, krzyki, popłoch! ... Dajemy ognia kilka razy. Trzymamy się jeszcze. Wtem pierzcha lewe skrzydło złamane pędem Moskali, starają się utrzymać, ale już późno, więc rzucamy się na prawo, za małe błotko, gdzie około Naczelnika wszystko się formuje. Moskwa rozjuszona całym pędem rzuca się za lewym skrzydłem, mija nas jak burza strzelając, rycząc (...), tratując rannych. Ogień się oddala, słychać tylko pojedyńcze strzały. Głosy cichną. Las umilka. Cisza - ale jak różna od dawnej! Bitwa się skończyła. Słońce pąsowe usiadło za lasem. Z dala dochodzi nas głuchy gwar rozmów, odgłos trąbki i od czasu do czasu daleki wystrzał. Noc.3 Położenie stawało się coraz bardziej niebezpieczne. Powstańcy cofali się w głąb puszczy. W dniu 2 maja Narbutt rozłożył się obozem na wzgórzu wśród błot niedaleko Dubicz** na południe od jeziora Pielasa. Dostęp do obozu był niemożliwy, o ile ktoś nie znał tajemnych przesmyków i wąskich ścieżek pomiędzy bagnami. Ale tam właśnie stoczył 5 maja ostatnią walkę. Obozowisko powstańców wskazał wrogowi gajowy lasów państwowych, zdrajca Bazyl Karpowicz, zaufany człowiek Narbutta. 4 Otoczony zewsząd przez przeważające siły wroga (dowodzone przez kapitana Timofiejewa***), ranny w nogę na początku bitwy, przez cały czas kierował walką, a jak donoszą relacje współczesne, "ugodzony kulą w pierś skonał, z ostatnim uściśnieniem mówiąc do towarzyszy, że miło jest za Ojczyznę umierać". 5 Z naczelnikiem giną jego towarzysze walki: Aleksander i Franciszek Brzozowscy (synowie Franciszka) z Górnofela, Stefan Hubarewicz (syn Stefana) z Hołowiczpola, Stanisław Jan Jodko z Pietraszuńców, Leon Kraiński (syn Antoniego) z Hryszaniszek, Józef Pokempinowicz z majątku Podzitwa, Włodzimierz Popławski z Krzewina, Wandalin Żukowski z Lacka, Kazimierz Gremza (syn Stefana) z Lipkuńców, Ignacy Taraszkiewicz felczer z Lidy, Adam N., Tomasz Skirmunt obywatel Pińszczyzny. Do niewoli dostali się Piotr Jankowski - zesłany do Irkucka, gdzie umiera, Władysław Klimontowicz - zesłany na Syberię, Władysław Nikolai (porucznik wojsk rosyjskich) - rozstrzelany w Wilnie 13.09.1863 roku na obecnym placu Łukiskim, dr Cyprian Piasecki z Piasków - zesłany na katorgę do Tobolska, Władysław Pilecki, były student Uniwersytetu Petersburskiego, skazany na 6 lat katorgi, Feliks Rojsza z Lidy, Cyprian Korkuć z Lipkuńc, Adolf Kraiński z Pałaszek (zesłany do guberni woroneskiej, gdzie umiera), Jan Głuszycki.
Wysiłki Ostrogi w sprawie ożywienia powstania nie dawały wyników. Działalność cywilnych urzędów powstańców zaczęła szwankować. Żywność, broń często nie dochodziła do rąk powstańców lub dochodziła z wielkim opóźnieniem w ilości niewystarczającej. Śmierć Narbutta i coraz bardziej surowe represje wprowadzone przez nowego generał-gubernatora Michała Murawiowa (przybył do Wilna 14 maja) były tego przyczyną. W tym samym okresie na granicy powiatu lidzkiego w puszczy Rudnickiej miały miejsce dwie większe potyczki powstańców powiatu trockiego z wojskami carskimi. Pierwsza z nich w dniu 31 maja koło Zygmunciszek z oddziałem generała Weliaminowa, a druga 17 czerwca z kozakami pułkownika Ałchazowa. Ostroga zaś stoczył kilka potyczek w czerwcu, z których największą i najbardziej pomyślną była pod Korkucianami na południe od Ejszyszek 23 czerwca z oddziałem pułkownika Własowa. Po tej bitwie do Ejszyszek ściągnięto silny oddział wojsk rosyjskich pułkownika Kramera. W parę tygodni potem Ostroga musiał opuścić granice powiatu lidzkiego i przenieść się na Grodzieńszczyznę, gdzie napierany przez wojska carskie, 9 sierpnia przekroczył Niemen i znalazł się w guberni augustowskiej. Tak się zakończyło powstanie na Ziemi Wileńskiej. Nastały krwawe rządy i represje Murawiowa "Wieszatiela". Zapanował straszliwy stan samowoli, najsurowszych prześladowań, śledztwa, podejrzeń i kaźni. Zaścianki i wsie zamieszane w powstaniu palono, a później często zaorywano miejsca na których stały, mieszkańców zaś wysyłano na Syberię. Dla przykładu, z okolicy Tietiańce w 1864 roku zostały wysiedlone szlacheckie rodziny: Józefa Połukorda (s. Jerzego), Korneliusza Bielskiego (s. Bartłomieja), Antoniego Wojsiata (s. Wincentego), Józefa Songina (s. Jana), z okolicy Swianiewszczyzna rodziny: Wincentego Gurskiego, a ze wsi Lipkuńce rodzina Izydora Truszyńskiego do guberni samarskiej, a na nie wywiezionych nałożono duże kary pieniężne.7 Żałoba pokryła całą Litwę. Ale, aby jeszcze bardziej zranić naród, generał-gubernator zabronił kobietom (w czerwcu 1863 roku) noszenia żałoby po utraconych mężach, braciach i ojcach. A o to niepełny wykaz osób więzionych, prześladowanych i zesłanych obywateli 8) z jednego tylko powiatu lidzkiego**** guberni wileńskiej: Adamkowicz Cezary (syn Kazimierza z okolicy Mackiszki), Aleksandrowicz Ksawery (syn Antoniego z majątku Niewisza zesłany na Syberię do guberni tobolskiej), Bańkowski Kajetan (syn Tomasza, wysłany do guberni samarskiej), Bańkowski Aleksander (syn Michała, wysłany do guberni samarskiej), Baranowski Jan(syn Bartłomieja z okolicy Miżany parafii ejszyskiej, zesłany na Syberię), Baranowski Władysław (syn Jana, wysłany do guberni samarskiej), Berdowski Adolf (syn Antoniego z majątku Sosowszczyzna parafii wasiliskiej, zesłany na katorgę), Berdowski Edward (z majątku Nieprachy, skazany na 18 lat katorgi), Bernatowicz Szymon (zesłany do guberni tobolskiej), Bieliński Jan (z majątku Stanisławowo), Bielski Jan (syn Jana z okolicy Tietiańce parafii olkienickiej, zesłany na Syberię), Bienkiewicz Hieronim (syn Hieronima z okolicy Wienckiewicze), Biernacki Justyn (syn Pawła z okolicy Stankieliszki z oddziału Narbutta), Błażejewski Józef ( z majątku Załowo), Błażejewski Bolesław (syn Józefa), Bohdziewicz Stanisław (syn Aleksandra, wysłany do guberni tomskiej), Bohumił Antoni (syn Józefa ze wsi Podborze parafii ejszyskiej, zesłany na Syberię), Bołądź Bolesław (syn Franciszka zesłany na Syberię), Bołądź Bronisław (zesłany na Syberię), Bołądź Alojzy (syn Leonarda, zesłany na Syberię), Bomblewicz Antoni, syn Jana ze wsi Bujwidy parafii ejszyskiej, zesłany na Syberię), Borowski Michał ( syn Michała z oddziału Narbutta, wysłany do guberni samarskiej), Borowski Józef (zesłany na katorgę na 8 lat), Bykowski Józef (syn Bonifacego, wysłany do guberni tomskiej), Cedroński Michał (syn Jana z majątku Duciszki), Chmielewski Józef (zesłany w głąb Rosji), Cydzik Michał (z okolicy Dylewo parafii wasiliskiej, zesłany na Syberię), Czeczot Tomasz (ksiądz wikary parafii ossowskiej), Czerwiński Jan (syn Aleksandra, zesłany na Syberię), Dobrowlański Dionizy (syn Jana z majątku Oleńszczyzna, zesłany do guberni tomskiej), Drobiazgiewicz Aleksander ( syn Wincentego z zaścianka Bolsie parafii żyrmuńskiej, zesłany do guberni kazańskiej), Drozdowski Antoni (syn Szymona z Werenowa zesłany w sołdaty na 5 lat), Ejsmont Leonard (syn Piotra z majątku Pikuliszki zesłany do guberni tobolskiej), Falkowski Adam (ksiądz proboszcz z m. Iszczołna), Gadomski Bronisław (syn Ferdynanda z okolicy Talmonty, wysłany do guberni samarskiej), Gajewski Wincenty (z majątku Iszczołna), Gajewski Jan (syn Jana z okolicy Mickańce parafii nackiej, zesłany na Syberię), Galkowski Jakub ( zesłany na Syberię) Gierasimowicz Jan (syn Józefa), Godaczewski Zygmunt (syn Waleriana z majątku Stoki, zesłany do guberni kaganskiej), Grabowski Wilhelm (syn Tadeusza z majątku Siemiakowszczyzna, zesłany do guberni ołomieckiej ), Gruzdowski Józef (syn Marcina, zesłany na Syberię), Gruzdowski Kazimierz (syn Pawła ze wsi Sołtaniszki, zesłany na Syberię), Grzymajłło Feliks (syn Konstantego z folwarku Oczkiewicze, zesłany do guberni tobolskiej), Gurynowicz Józef (syn Tomasza z majątku Lebiodka), Hancewicz Józef ( syn Andrzeja z okolicy Nackiewicze, zesłany w sołdaty na 5 lat do guberni tulskiej), Henszel Ludwik (syn Ignacego z majątku Wołdociszki, zesłany do guberni tobolskiej) Horbaczewski Józef (ksiądz wikary kościoła ejszyskiego), Ignatowicz Romuald (syn Michała, wysłany do guberni samarskiej), Iszora Stanisław (ksiądz wikary z Żołudka, skazany na karę śmierci), Jacewicz Feliks (z majątku Iszczołna), Jacuński Andrzej (z folwarku Wojdzboniszki), Jacuński Piotr (syn Feliksa z folwarka Starowszczyzna, z oddziału Narbutta, skazany na katorgę na 8 lat), Jacuński Wojciech ( syn Szymona z majątku Wodzbuniszki), Jakubowski Franciszek ( syn Jerzego, wysłany do guberni samarskiej), Jankowski Aleksander, Jankowski Konstanty ( synowie Piotra zmajątku Raczkowszczyzna, zesłani do Syberii), Jankowski Piotr (syn Piotra zesłany na katorgę w zakładach), Jankowski Stefan (syn Piotra, zesłany na katorgę na 12 lat do guberni tabolskiej), Januszkiewicz Ludwik (syn Wincentego, zesłany do guberni tomskiej), Januszkiewicz Edward (syn Ignacego ze wsi Szawry parafii nackiej, zesłany do Syberii), Jastrzębski Sylwester ( syn Ludwika z okolicy Tołczyszki,z oddziału Narbutta - zesłany do Syberii), Jastrzębski Romuald ( wysłany do guberni samarskiej), Jocz Antoni (syn Michała, zesłany do guberni samarskiej), Jocz Dominik (syn Ferdynanda, wysłany do guberni samarskiej), Jocz Edmund (syn Bartłomieja z majątku Hołodówka parafii koleśnickiej), Jocz Bogusław ( z majątku Klonce), Jodko Karol (syn Wincentego, zesłany do guberni tomskiej), Jodko Ludwik ( z okolicy Wołoczki), Jodko Stanisław (syn Bonifacego z majątku Pietraszuńce, zesłany do guberni tobolskiej), Jurewicz Onufry (z majątku Jurszyszki parafii ejszyskiej), Jurewicz Anastazy ( z okolicy Paszyszki, zesłany na Syberię), Karpowicz Kazimierz (syn Aleksandra z okolicy Bołądzie parafii ejszyskiej, zesłany na Syberię), Karpowicz Jan (syn Aleksandra z okolicy Bołądzie parafii ejszyskiej, zesłany do guberni tomskiej), Kijuć Szymon (syn Wincentego z majątku Talkuńce), Klimontowicz Władysław (syn Edmunda zesłany na Syberię), Klimontowicz Bolesław (syn Konstantego z majątku Lebiodka, zesłany na katorgę w twierdzy), Klimontowicz Antoni (syn Konstantego z majątku Lebiodka), Kmita Antoni ( syn Macieja z okolicy Romanowicze), Kolesiński Adam (ze wsi Noniszki, organista w Żołudka), Kolesiński Baltazar ( syn Baltazara z majątku Siedejmy, zesłany do kostromskiej guberni), Kołyszko Michał ( syn Jana z okolicy Kulpy, zesłany do guberni tomskiej), Kondratowicz Adam (syn Marcina), Konopacki Jan (syna Kazimierza z majątku Sumorokowszczyzna parafii ejszyskiej), Korkuć Aleksander (syn Jana z okolicy Niewoniańce parafii olkienickiej), Korkuć Cyprian (zesłany na Syberię), Korzeniewski Jan (ksiądz wikary z Nowego Dworu, zesłany do guberni tobolskiej), Krajewski Wincenty (syn Józefa z miasteczka Szczuczyn zesłany do guberni tomskiej), Kraśnik Zygmunt (syn Jana, zesłany do guberni tobolskiej), Krupowicz Józef ( syn Wincentego z okolicy Bienkiewicze), Krupowicz Józefat (syn Adama, zesłany na Syberię do tomskiej guberni), Krupowicz Klemens ( syn Mariana z okolicy Dzierżyszki parafii ejszyskiej, zesłany do guberni tobolskiej), Krupowicz Marcin (syn Aleksandra z okolicy Pozgrynda, zesłany do Syberii), Krupowicz Szymon (z okolicy Wiszkuńce parafii ejszyskiej), Krupowies Jan ( syn Jana z okolicy Pojedubie , wysłany do guberni samarskiej), Krzyżanowski Michał ( z okolicy Talmonty parafii nackiej), Krzyżanowski Józef, Kubecki Adolf (syn Dominika z okolicy Niewoniańce parafii olkienickiej, zesłany na Syberię), Kuncewicz Konstanty (syn Jerzego) z synem Rejnoldem ( z majątku Tołuciszki, zesłani do guberni permskiej), Kuncewicz Tadeusz z synem Władysławem (z okolicy Białopiotry), Laskowicz Julian (syn Feliksa z Czaplejewszczyzny, zesłany do guberni permskiej), Laskowicz Albert (syn Franciszka, ur. 15.04.1840 r. - rostrzelany w maju 1863 r.) Lubianiec Jan (syn Dominika z okolicy Jurele, wysłany do guberni samarskiej), Łazowski Edward ( z okolicy Girek, zesłany na Sybir), Malewski Edward ( syn Andrzeja z okolicy Surkonty parafii raduńskiej, wysłany do guberni samarskiej), Malewski Julian (syn Kajetana z okolicy Ponieździel parafii ejszyskiej, wysłany do guberni samarskiej), Malewski Jan (syn Macieja zesłany na katorgę w kopalniach), Malewski Cyprian ( syn Piotra z okolicy Hormany parafii ejszyskiej, z oddziału Ostroga, zesłany na Syberię do guberni tomskiej), Malewski Michał, Malinowski Krzysztof, Malkowski Jan ( z okolicy Tietiańce parafii olkienickiej), Mańkowski Albert, Marciszewski Józef (syn Jana z m. Ejszyszki, zesłany na Syberię), Mickiewicz Władysław ( syn Pawła z Woronowa), Mickiewicz Szymon (syn Kazimierza, wysłany do guberni samarskiej), Mikulski Walenty (syn Jana z majątku Głębokie), Milewski Kazimierz (syn Franciszka z okolicy Bołądzie), Milewski Jan (ze wsi Jagiełowicze zesłany na Syberię), Milewski Michał (syn Franciszka z okolicy Bołądzie), Minakowski Jan (syn Antoniego z okolicy Korkuciany, zesłany na Syberię), Minski Albert (zesłany na katorgę na 8 lat w twierdzy), Mokrzecki Bolesław (syn Tomasza zesłany na katorgę w twierdzy), Mokrzecki Aleksander ( syn Tomasza z majątku Mokrzec, zesłany na Syberię), Mokrzecki Adam ( syn Tomasza z majątku Mokrzec, zesłany na katorgę), Monczuńska Teodora (z Narbuttów córka Teodora z majątku Szawry parafii nackiej), Mongiało Antoni (syn Antoniego ze wsi Raubiszki, zesłany na Syberię), Monkiewicz Dominik, Moraczewski Adam ( syn Teofila z majątku Andruszowce zesłany na Syberię), Morgielewicz Ignacy ( syn Józefa zesłany do guberni tobolskiej), Morgielewicz Piotr ( syn Michała z majątku Hanelki, zesłany do guberni tomskiej), Morgiewicz Aleksander ( syn Michała z majątku Hanelki, zesłany na katorgś do guberni tobolskiej), Naliwajko Jan (syn Michała ze wsi Ogrodniki), Narbutt Bronisław (syn Fryderyka z majątku Nikodemów, zesłany do guberni orienburskiej), Narbutt Krystyna (z Sadowskich córka Ignacego z majątku Szawry parafii nackiej), Naruszewicz Napoleon (z folwarku Pakuliszki, zesłany do Rosji), Naruszewicz Wincenty (syn Napoleona, wysłany do guberni samarskiej), Niepokojczycki Franciszek (mieszkał w Wilnie), Nowicki Karol (syn Bartłomieja, wysłany do guberni samarskiej), Obrębski Kazimierz ( syn Józefa, wysłany do guberni samarskiej), Olszański Ignacy (syn Jerzego z m. Ejszyszki, zesłany na katorgę na 6 lat do guberni tobolskiej), Orański Konstanty (syn Stanisława, zesłany do guberni tobolskiej), Orański Antoni (syn Stanisława z folwarka Łowcuny, zesłany do guberni tomskiej), Ostrowski Kazimierz ( z majątku Chalczyce), Ostrouch Leonard (syn Zygmunta, zesłany na Syberię), Pawłowicz Adam, Pawłowski Józef (syn Wincentego z Kukawki parafii ejszyskiej, zesłany na Syberię), Pawłowski Konstanty (syn Jana ze wsi Ogrodniki), Petrykowski Anzelm (z Lebiodki, był w oddziale Narbutta - zesłany na katorgę), Piasecki Cyprian ( z majątku Piaski i Brzozowce, zesłany na katorgę w twierdzy na 8 lat), Pilecki Józef (syn Adama, z majątku Łowczyłowicze zesłany na Syberię do guberni tomskiej), Pilecki Władysław (był w oddziale Narbutta, zesłany na Syberię do guberni tomskiej), Pleskaczewski Ignacy (zesłany do guberni tomskiej), Podejko Wincenty (syn Bartłomieja z okolicy Lipkuńce, z oddziału Narbutta), Połukord Antoni (syn Józefa z okolicy Tietiańce parafii olkienickiej, zesłany na Syberię), Popławski Julian (syn Michała z folwarka Wołczynki), Puljanowski Napoleon (syn Józefa z majątku Czelejewszczyzna), Raczek Paweł (syn Leona ze wsi Lebiedniki parafii ejszyskiej,z oddziału Narbutta - zesłany na Syberię), Rapacki Konstanty (z majątku Rekście), Rojsza Feliks, Romanowski Karol, Romanowski Karol (syn Andrzeja z okolicy Wienckiewicze, zesłany na Syberię), Romanowski Kazimierz (syn Macieja z okolicy Krupowiesy parafii koleśnickiej, zesłany na Syberię), Rouba Andrzej (syn Salomona), Rozwadowski Jan (z okolicy Bołądzie parafii ejszyskiej, zesłany na Syberię), Rucki Aleksander, Rucki Jan (syn Kazimierza, zesłany na Syberię), Rudnicki Piotr (syn Aleksandra), Rukowicz Szymon (z okolicy Smilginie, zesłany na Syberię), Rychlewicz Jan ( syn Franciszka z majątku Rodkiewicze w parafii szczuczyńskiej, zesłany do guberni tomskiej), Ryłło Konstanty (syn Tadeusza z okolicy Jotki (?), Rząśnicki Stanisław (z majątku Zdanowce), Sadowski Maciej (syn Piotra ze wsi Szawry parafii nackiej, zesłany na Syberię, Sawicki Tomasz ( z m. Olkieniki), Serejczyk Augustyn, Sieklucki Wincenty (z majątku Hornostaiszki parafii ejszyskiej), Sielicki Romuald (syn Bartłomieja, zesłany na Syberię), Siemaszko Jan (z majątku Girniki), Skawiński Zygmunt (syn Walentego, wysłany do guberni samarskiej), Skawiński Aleksander (syn Dominika z majątku Talmonty parafii nackiej,był w oddziale Narbutta - zesłany na Syberię), Skibiński Romuald (ksiądz proboszcz z miasteczka Dziembrów), Smilgin Cyprian (syn Dominika, wysłany do guberni samarskiej), Sokołowski Tadeusz (syn Ignacego, wysłany do guberni samarskiej), Sokołowski Jan (syn Józefa ze wsi Zubiszki, zesłany na Syberię), Sokołowski Józef (syn Antoniego zesłany na Syberię), Somoroko Józef (ze wsi Radziwoniszki), Songin Józef (syn Jana z okolicy Tietiańce, wysłany do guberni samarskiej), Sosonko Adam (syn Michała ze wsi Rekście, zesłany do guberni kostromskiej), Stacewicz Stanisław (syn Jana, wysłany do guberni samarskiej), Stacewicz Michał (syn Józefa z okolicy Kurminy, zesłany na Syberię), Stacewicz Justyn, Steckiewicz Kazimierz (z okolicy Wojdagi), Strumiłło Adolf ( syn Józefa z m. Szczuczyn, zesłany na katorgę w twierdzy na Syberii), Sumarok Jan (syn Franciszka z majątku Wawiórka z oddziału Rychlewskiego - zesłany do guberni tomskiej), Surkont Adam (syn Antoniego, zesłany na Syberię), Syrwid Onufry (ksiądz proboszcz z m. Wasiliszki, skazany na 12 lat katorgi), Szczęsnowicz Michał (zesłany do guberni tomskiej), Szelking Alfons (z majątku Zabłocie hr. Potockiego), Szkiłądź Adolf (syn Jana z okolicy Poddubie, zesłany na Syberię), Szmigier Józef, Szmigier Gustaw (syn Józefa, zesłany na katorgę w kopalniach na 12 lat), SzukiewiczaTomasza ( z majątku Krupowo zesłany do guberni tomskiej), Tabeńskiego Jarosława (z majątku Ziemiapisze zesłany na Syberię), Tabeńska Elżbieta, Tabeńska Antonina ( córki Michała z majątku Rudowo zesłane na Syberię), Taraszkiewicz Ignacy (z oddziału Narbutta), Tietianiec Ignacy (syn Szymona , z okolicy Tietiańce parafii olkienickiej, zesłany na Syberię), Tietianiec Dionizy (syn Bartłomieja z okolicy Tietiańce parafii olkienickiej, zesłany do guberni jenisiejskiej), Towkiewicz Wincenty ( z majątku Kobylniki), Truszyński Józef (syn Jana zesłany na Syberię), Tubielewicz Maciej ( z m. Lida), Tubielewicz Józef ( z okolicy Mędrykowszczyzna), Tungiel Bartłomiej (ze wsi Pielasa), Turski Ksawery (syn Jana z majątku Poraduń), Tyszkiewicz Karol (z majątku Żyrmuny zesłany do guberni permskiej), Ułanowski Feliks ( z okolicy Wojdagi), Walicki Leopold, Wasilewski Aleksander (syn Wawrzyńca ze wsi Podborze parafii ejszyskiej, zesłany do Syberii), Wąsowski Mikołaj (syn Józefa, zesłany do guberni tobolskiej), Wersocki Augustyn (syn Macieja, wysłany do guberni samarskiej), Wierzbicki Piotr (syn Jana z okolicy Kudły), Więckiewicz Józef (syn Wojciecha z okolicy Wienckiewicze, zesłany na Syberię), Wilbik Stefan ( z okolicy Lipkuńce, zesłany na 8 lat katorgi), Wilkaniec Józef (syn Klemensa z okolicy Kijuciszki, wysłany do guberni samarskiej), Wincza Klemens ( z okolicy Wersoka), Wincza Stefan (syn Piotra ze wsi Chomowszczyzna, zesłany wraz z rodziną do guberni samarskiej), Wiszniewski Maciej (syn Stanisława z okolicy Narkuny, zesłany na Syberię), Wojniłowicz Jan (zesłany do Rosji), Wołochowicz Teofil (syn Piotra z oddziału Narbutta), Wołochowicz Augustyn (syn Macieja z okolicy Trabuszki, zesłany na Syberię), Wołochowicz Józef (syn Augustyna ze wsi Kiwlaki ?, zesłany na Syberię), Wołosewicz Józef, Zachwatowicz Wincenty (z Berdówki zesłany do guberni woroneskiej), Zaderejko Ignacy (z Lidy, zesłany do guberni tulskiej do rot aresztanckich na 2 lata), Zaderejko Wincenty (z Lidy, zesłany do guberni kałuskiej do rot aresztanckich na 2 lata), Zahorski Franciszek, Zakrzewski Franciszek, Zapaśnik Andrzej ( wysłany do guberni samarskiej), Zapaśnik Augustyn (syn Józefa, zesłany do guberni tobolskiej), Zapaśnik Aleksander ( syn Bonifacego z oddziału Narbutta, ,zesłany do guberni tomskiej), Zapaśnik Bonifacy (syn Michała, zesłany do guberni tomskiej), Zapaśnik Stanisław (z okolicy Rukańce, zesłany na Syberię), Zapaśnik Piotr (syn Benedykta, zesłany do guberni tomskiej), Zdaniukiewicz Kazimierz (syn Tomasza ze wsi Szawry parafii nackiej, zesłany na Syberię), Ziemacki Rajmund (ksiądz z m. Wawiórka), Ziemęcki Bronisław (syn Onufrego, zesłany na Syberię), Znamierowski Jan (syn Antoniego z okolicy Półstoki parafii ejszyskiej), Zubrawski Wincenty (syn Aleksandra z okolicy Osipowce, zesłany na katorgę na 8 lat), Zwierowicz Aleksander (syn Jana z majątku Dociszki parafii ejszyskiej zesłany na Syberię do guberni orenburskiej), Żorawski Ignacy (syn Narcyza z majątku Kopciowszczyzna), Żukowski Władysław, Żukowski Jan ( zesłany na Syberię).
Na zdjęciach: Śmierć Narbutta. Rysował Andriolli w Paryżu w 1865 r. Artysta uwiecznił samego siebie (z gołą głową) w chwili unoszenia ciała martwego wodza z pola bitwy., Kosynierzy z 1863 r., Na skrzyżowaniu dróg. 21 km od Ejszyszek i 12 km od Oran., Krzyż na miejscu śmierci Ludwika Narbutta, wzniesiony w listopadzie 1936 roku przez pułk strzelców lidzkich im. L. Narbutta z Grodna. Stan obecny., Uczestnik powstania Wilhelm Grabowski w roku 1858.Fot. archiwum, Kościół w Dubiczach pod wezwaniem Serca Jezusowego zbudowany w 1909 roku, poprzedni z rozkazu Murawiowa "wieszatiela" zamknięty i w 1869 r. zburzony. Stan obecny.,
Przypisy * godło narodowe Rusi ** Dubicze 42 km od m. Ejszyszki, 33 km od m. Orany (lit. Varena). *** kapitan Timofiejew po bitwie pod Dubiczami otrzymał nominację na pułkownika. Jako zawodowy oficer gardził zdrajcami. Gdy zjawił się do niego Bazyl Karpowicz, prosząc o nagrodę za Narbutta, Timofiejew podobno rzucił mu z pogardą trzy ruble i powiedział:"Nie zdążysz i tego przepić. Kup sobie lepiej stryczek". **** powiat lidzki, obecnie to część rejonu solecznickiego i orańskiego na Litwie oraz rejony werenowski, lidzki, raduński na Białorusi. 1) S. Kieniewicz Manifest 22 stycznia 1863 r., s. 12, Warszawa1989 2) S. Łaniec Partyzanci żelaznych dróg w roku 1863, s.198 3) J.Wiercińska Andriolli, s. 34 - 38, Warszawa 1981 4) A. Grzymała - Przybytko Powstanie Styczniowe w pow. lidzkim, Ziemia Lidzka nr 12/1938 r. 5) J.Wiercińska Andriolli, s. 39, Warszawa 1981 6) LVIA, zesp. 1248, inw.1, vol. 295 Sprawa karna przeciwko Janowi Konopackiemu i Janowi Znamierowskiemu za współudział w morderstwie J. Szymielewicza. (Jan Szymielewicz zdradził miejsce pobytu Narbutta pod Rudnikami, wyrok sądu powstańczego wykonał oddział Czudowskiego w majątku Jana Konopackiego). 7) LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 861 O przejęciu przez skarb państwa majątku... LVIA, zesp. 525, inw. 1, vol. 999 O przejęciu przez skarb państwa majątku rodzin szlacheckich Truszyńskich i Gurskich LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 399 Wysłane do guberni samarskiej rodziny szlacheckie Truszyńskich Izydora i Adama, Podejki i Górskich. 8) LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 931, s. 5 O konfiskacji majątków przestępców politycznych; LVIA, zesp. 1248, inw. 2, vol. 221 Sprawa Józefa Hancewicza LVIA, zesp. 1248, inw. 2, vol. 222 Sprawa Józefa Truszyńskiego i Wincentego Podejki LVIA, zesp. 1248, inw. 1, vol. 12 Sprawa braci Laskowiczów LVIA, zesp. 381, inw. 18, vol. 49 Sprawa dotycząca konfiskaty majątków uczestników powstania 1863 r. ( powiat lidzki). LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 779 O przejęciu do skarbu państwa majątku Leonarda Eysmonta Pikuliszki 2.09.1864 - 9.12.1875 r. LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 687 Sprawa o przejęciu majątku na rzecz skarbu państwa Józefa Gurynowicza; 1863-1864 r. LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 42 Wysłanie na Sybir kilkunastu powstańców. LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 63 Ogłoszenie egzekucji Kołyszki Bolesława LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 72 Wyszukanie i sekwestr majątku szlachciców Brzozowskiego, Bylińskiego i Jodki Stanisława. LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 94 Wyszukanie i sekwestr majątku 162 osób zamieszanych w powstaniu 1863 r. LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 100 Wyszukanie i konfiskata majątku 192 osób za udział lub popieranie powstania LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 128 Sekwestr majątku szlachcica Wilbika Stefana LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 196 Korespondencja o więźniach politycznych (1863 - 1866) LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 224 Sekwestr majątku szlachcica Aleksandrowicza Ksawerego za udział w powstaniu LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 256 Odszukanie majątków 30 przestępców politycznych i sekwestr takowych LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 257 Sekwestr majątków Morgiewicza Aleksandra, Sokołowskiego i innych. LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 258 Wysłanie Dojlidy i Winczy do guberni samarskiej LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 269 Konfiskata majątków Jodki Stanisława, Minskiego Alberta, Monczuńskiego Alfonsa i innych. LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 306 Wysłanie do Pskowa 80 osób, które wróciły z powstania dobrowolnie. LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 317 Wysłanie do Moskwy 16 osób, które wróciły z powstania dobrowolnie. LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 361 Wysłanie do Moskwy odnodworca Turczyńskiego Wincentego. LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 408 Wysłanie do guberni samarskiej szlachcica Jocza Antoniego. LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 478 O przetrzymywanych w więziennym zamku wileńskim 24 szlachcicach z powiatu lidzkiego... LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 481 Wysłanie do gub. samarskiej Zapaśnika i Jastrzębskiego. LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 503 Wysłanie do Moskwy Romanowskich i Stacewicza LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 529 O wysłaniu do guberni samarskiej 4 rodzin szlacheckich z okolicy Tietiańce LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 579 Wysłanie do guberni tomskiej szlachcica Skawińskiego Aleksandra. LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 619 Wysłanie do guberni tomskiej Zapaśników Bonifacego, Piotra i Aleksandra jako nieprawomyślnych politycznie LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 620 O zesłaniu do guberni tomskiej Bykowskiego Józefa... LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 637 Wysłanie do guberni tomskiej Jodki Karola i Januszkiewicza Ludwika jako nieprawomyślnych politycznie LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 638 Wysłanie do gub. tobolskiej Wąsowskiego Mikołaja, Orańskiego Antoniego za udział w powstaniu. LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 790 Konfiskata majątku uczestników powstania (1864-1868) LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 808 Konfiskata majątku Kołyszki Adama, Tomkiewicza Feliksa i kilkudziesięciu innych. LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 874 Wysłanie do Moskwy odnodworca Hukowskiego Stanisława. LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 887 Konfiskata majątku szlachcica Kmity Antoniego jako przestępcy politycznego. LVIA, zesp. 381, inw. 16, vol. 893 Konfiskata majątku szlachcica Jocza Bogusława LVIA, zesp. 381, inw. 18, vol. 49 Konfiskata majątków uczestników powstania 1863 r. LVIA, zesp. 525, inw. 1, vol. 3426 Sekwestr na ziemię w okolicy Kulpy należącą do Jana Kołyszko LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 522 O zarządzaniu folwarkiem Bolsie Drobiazgiewicza LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 523 O zarządzaniu majątkiem Hryszaniszki alias Pokoniawka Leona Kraińskiego LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 563 O zarządzaniu majątkiem Poraduń Turskiego LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 572 O przejęciu przez skarb państwa majątku Głębokie z folwarkami Michałowo i Kuliga Mikulskich LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 625 O przejęciu przez skarb państwa majątku Dociszki Aleksandra Zwierowicza LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 636 O przejęciu przez skarb państwa majątku Wincentego Krajewskiego LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 666 O przejęciu przez skarb państwa folwarka Łowcuny Antoniego Orańskiego LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 678 O przejęciu przez skarb państwa majątku Ignacego Żorawskiego LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 691 O przejęciu przez skarb państwa majątku Cezarego Adamkowicza LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 704 O przejęciu przez skarb państwa majątku Pietraszuńce Stanisławaq Jodki LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 772 O przejęciu przez skarb państwa ziemi w okolicy Mędrykowszczyzna Józefa Tubielewicza LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 774 O przejęciu przez skarb państwa majątku Czelejewszczyzna Napoleona Puljanowskiego LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 829 O przejęciu przez skarb ziemi Wincentego, Jana, Antoniego Krupowiczów w okolicy Bienkiewicze LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 832 O przejęciu przez skarb państwa majątku Hanelki Morgiewicza LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 833 O przejęciu przez skarb państwa majątku Hołodówka Edmunda Jocza LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 859 O przejęciu przez skarb państwa majątku Talmonty alias Michaliszki Skawińskiego LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 886 O przejęciu przez skarb państwa majątku Rodkiewicze Jana Rychlewicza LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 892 O przejęciu przez skarb państwa majątku Lebiodka Bolesława Klimontowicza LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 931 Konfiskata majątków przestępców politycznych LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 975 O przejęciu przez skarb państwa majątku Klonce Jocza Bogusława LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 1027 O przejęciu przez skarb ziemi w okolicy Niewoniańce jednodworca Adolfa Kubeckiego LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 1061 O przejęciu przez skarb państwa majątku Mokrzec Bolesława, Aleksandra, Adama Mokrzeckich LVIA, zesp. 525, inw. 15, vol. 1062 Konfiskata majątków Piaski i Brzozowce Cypriana Piaseckiego LVIA, zesp. 525, inw. 17, vol. 467 Konfiskata majątku Ostrów Juliusza Michałowskiego W. Śliwowska, Syberia w życiu i pamięci Gieysztorów - zesłańców postyczniowych, Warszawa 2000 9) M.Murawiow (Wieszatiel), Wspomnienia, s. 6, Warszawa 1990 r. LVIA, zesp. 419, inw. 2, vol. 186 O skazanych na karę śmierci 10)K. Okulicz Białorusini , Litwini i Polacy w Powstaniu Styczniowym na Litwie historycznej, Zeszyty Historyczne, zeszyt 7 s. 17, Paryż 1965 NG 2 (541) |
Tymczasowy Rząd Narodowy czyli tzw. Komitet Centralny ogłosił, w dniu powstania 22 stycznia 1863 roku odezwę, w której czytamy:,, (...) W pierwszym zaraz dniu jawnego wystąpienia, w pierwszej chwili rozpoczęcia świętej walki, Komitet Centralny Narodowy ogłasza wszystkich synów Polski, bez różnicy wiary i rodu, pochodzenia i stanu, wolnymi i równymi obywatelami kraju. Ziemia, którą lud rolniczy posiadał dotąd na prawach czynszu lub pańszczyzny, staje się od tej chwili bezwarunkowo jego własnością, dziedzictwem wieczystym. Właściciele poszkodowani wynagrodzeni będą z ogólnych funduszów Państwa... Do broni więc, Narodzie Polski, Litwy i Rusi, do broni! Bo godzina wspólnego wyzwolenia już wybiła, stary miecz nasz wydobyty, święty sztandar Orła, Pogoni i Archanioła* rozwinięty..."1
Nad rankiem przekonawszy się, że krążymy wokoło, złamani fatygą i głodni stajemy niedaleko leśnika w uroczysku Łaksztucie. O wybraniu pozycji nie ma mowy, bośmy sądzili, że Moskale, stropieni naszym nocnym wałęsaniem się dadzą nam spokój! Zatrzymaliśmy się w środku ogromnego lasu, mając za sobą błoto, a przed oczami małą trzebież, przez którą winęła się ścieżka do leśnika.
Zamigały szare szynele, błysnęła broń i białe okrągłe obłoczki na tle lasu. Moskale zajmują przeciwny brzeg trzebieży, czają się za drzewa, ale naprzód, pomimo zachęty oficerów, nie posuwają się. Widocznie ich niepokoi cisza z naszej strony. W końcu z wrzaskiem i strzałami rzucają się szóstkami.
Po śmierci Narbutta powstanie w powiecie lidzkim zdawało się już tylko dogorywać. Powstańcy bez wodza tułali się po lasach i nie mogli przedsięwziąć ważniejszych akcji. Brat Ludwika Bolesław starał się zachować oddział do dalszej walki. Rozkazał powstańcom trzymać się w lesie w okolicach wsi Poddębie, gdzie miał przybyć nowy naczelnik. Centralne władze powstańcze w tej sytuacji wyznaczyły naczelnikiem na powiat lidzki dotychczasowego naczelnika powiatu oszmiańskiego Ostrogę czyli Aleksandra Poradowskiego. Zadanie miał trudne. Należało zebrać rozproszonych powstańców i przywrócić wśród nich dawny zapał i entuzjazm. Pierwszym ważnym zadaniem Ostrogi było ukaranie zdrajcy Bazyla Karpowicza. W dniu Zielonych Świąt Bazyl został powieszony we wsi Montaty koło Dubicz. Podobny los spotkał innego zdrajcę włościanina Jana Szymielewicza 3 czerwca 1863 roku w majątku Sumorokowszczyzna. 6
Pełny plon działalności Murawiowa na Litwie w ciągu dwóch lat jego bezdusznych rządów w Wilnie od maja 1863 do kwietnia 1865 roku przedstawia się następująco: rozstrzelano lub powieszono 128 osób ( wśród nich: Konstanty Kalinowski, Albert Laskowicz, Józef Jabłoński, Karol Sipowicz, bracia Rewkowscy, Henryk Makowiecki, Jan Bieńkowski, Jan Marczewski, Edward Czapliński, Jakub Ciechanowicz), na katorgę zesłano 972 osoby, na osiedlenie na Syberii 1427 osób, do wojska wcielono przymusowo 345 młodych mężczyzn, do rot aresztanckich 864. Do guberni położonych wewnątrz Rosji zesłano 1529 osób, równocześnie przesiedlając do nich 4096 osób. Łącznie na skutek murawiowowskich represji ucierpiało 9341 osób. Do tego musimy zaliczyć zamknięcie kilkudziesięciu kościołów i kasatę ponad 30 klasztorów katolickich, likwidację szkół polskich oraz zakaz posługiwania się językiem polskim w miejscach publicznych.9 Uległo konfiskacie 1794 posiadłości.10 Fot. Autor