Wileńszczyzna była prawdziwym ogrodem botanicznym szlachty i - jakiej szlachty! Siedzieli tu od pogańskich czasów, bo od Mendoga - Jundziłłowie, Wismontowie, od Gedymina - Dogilowie, Ejgirdowie, od Jagiełły i Witolda - Krupowiczowie, Zapaśnikowie, Krupowiesowie,Wilbikowie, Mickiewiczowie, Koczanowie, Dowgirdowie, Jodkowie, Bartoszewiczowie i inni. W samym lidzkim powiecie ( obecnie część rejonu solecznickiego i wareńskiego) pod koniec XVIII w. kwitło ponad 900 nazwisk szlacheckich, a w tym kilkanaście rodzin o nazwisku, naszego Wieszcza, Mickiewicz.

W polu czerwonym gryf srebrny, wspięty, w lewo. Dziób i pazury złote. W klejnocie nad hełmem w koronie pół takiego samego gryfa w lewo, bez łap, z trąbą złotą.

Aktem unii horodelskiej herb został przyjęty przez rodziny litewskie. Nie wiadomo, kto reprezentował ród Gryfów, adoptowany został Butowt Montygajłowicz.

Najbardziej rozpowszechniony w ziemi krakowskiej, ruskiej, sandomierskiej oraz na Mazowszu i w Wielkopolsce a rzadko na Ziemi Wileńskiej.

Herbem Gryf posługiwały się m.in. następujące rodziny: Aksamitowski, Aksentowicz, Andronowski, Andrzejkiewicz, Andrzejkowicz Butowd, Ankowski, Aksamitowski, Babowski, Banowski, Batowt, Bawołowski, Bąkowski, Bełhacki, Bełzki, Bielicki, Bielski, Bieniaszewski, Bilański, Bobrowicz, Bobowski, Bogatko, Botowicz, Bóbr, Branicki, Brzeziński, Burnejko, Burzyński, Bykowski, Cedrowicz, Cedrowski, Chamski, Charzewski, Chotowski, Chroniowski, Chycki, Ciepielowski, Czajański, Czajkowski, Dębicki, Doberski, Dobkiewicz, Domaradzki, Dowiat, Giedczycki, Giedziński, Gładysz, Grodzicki, Grynkiewicz, Gubin, Gwoździowski, Haczewski, Hronowski, Jaworski, Kański, Kawecki, Kępski, Kicki, Kilski, Klewszczyński, Kołaczkowski, Komornicki, Komorowski, Konarski, Kossowicz, Kowalewski, Kowarski, Krukowski, Kuniecki, Kwiatkowicz, Kwiatkowski, Kwieciński, Lechowicz, Lipowski, Łowczycki, Łupiński, Makowski, Małachowski, Marcinkowski, Michowski, Milecki, Noskowski, Nowoszewicz, Osowiecki, Ossowski, Ostrowski, Paciorkowski, Pobiedziński, Puttkamer, Radliński, Rakowski, Sierakowski, Sokołowski, Stanisławski, Studzieński, Szczepanowski, Szołomski, Sztukowski, Trojacki, Trzeciecki, Turski, Ujejski, Ulkowski, Wierzbicki, Wiktorowski, Wilkowski, Wiśniowski, Wolski, Wosztowt, Zadrożny, Zagórski, Zajezierski, Zakrzewski, Zamiechowski, Zaporski, Znamierowski, Żeromski, Żukowski, Żyzmiński.

Gryf odm. czyli Bradacice. W polu niebieskim czerwony w złotej koronie gryf ze srebrnym ogonem. W klejnocie nad hełmem w koronie hrabiowskiej trzy pióra strusie i dwa topory.

Znane są następujące średniowieczne pieczęcie z tym herbem: 1234r. Zbrosław, kasztelan opolski; 1239 r. Sąd Dobiesławicz, kasztelan wojnicki; 1366 r. Pełka, sędzia ziemski sandomierski; 1369 Jaksa, starosta sieradzki i Wilczek, podsędek ziemski sandomierski.1

W dokumecie Heroldii wileńskiej z 8 grudnia 1802 roku czytamy: ?Przed Nami Stanisławem Wańkowiczem Mińskiey Gubernij Szlachty Marszałkiem, Kawalerem Orderu św. Anny drugiey klassy prezyduiącym, oraz Deputatami z powiatów Gubernii Mińskiej do przyimowania i rozstrząsania Wywodów Szlacheckich obranemi. Złożony został Familii Starożytnego Domu Urodzonych z Wersowiczów Siekierka Puttkamerów...

Dom początek swoy bierze od Familij Worsewiczów Siekierka w Cieniach Głębokiej starożytności (...). Historycy i Kronikarze Polscy w Dziejach swojch piszą iż Jeśko przodek Puttkamerów miał Urząd Podkomorzego czyli Koronnego Szambelana (...), z kąd iego Potomkowie w Państwie Niemieckim od urzędu nazwani Puttkamerami, a będąc licznie rozmnożoną w Kraiach Czeskim, Polskim i Pruskim, znaczne Dobra posiadała, Urzęda Cywilne i Wojskowe piastowała, szczegulnie od Królów Polskich za Dzieła Rycerskie wielkie znaczenia i Nagrody odbierała pierwszy poprzednik tej Familii Jeśko Wersowicz, siło dopomogł Bolesławowi Krzywoustemu do otrzymania Zwycięstwa odniesionego na Psim Polu (w 1109 r. doszło do bitwy na otwartym polu pod Wrocławiem z większym oddziałem cesarza Henryka V, które zakończyło się sromotną klęską Niemiec, utrwaloną w tradycji historycznej pod nazwą bitwy na Psim Polu - dop. autora), nad Woyskiem Cesarskim, toż następcom Jego Męstwo Właściwie u wszystkich Narodów Szlachectwo ziednało Herb tey Familij zowiący się Bradacice (...)?.2

Inną wersję pochodzenia tej rodziny hrabiowskiej podaje Gustaw Manteuffel: " Ród ten starodawny w połowie XVI stulecia przeniósł się z Pomorza do związkowego państwa inflanckiego i posiadał w nim zamek Nerft z dobrami o tej nazwie. W 1620 roku został wpisany jako odwieczna szlachta rycerska do ksiąg heraldyczno-genealogicznych rycerstwa kurlandzkiego"3.

W "Polskiej Encyklopedii Szlacheckiej" czytamy:" Jedna z najdawniejszych i najmożniejszych rodzin pomorsko-pruskich w początkach XIV w., ma pochodzić od znanej i potężnej rodziny Szwenca. Rodzina ta w XV w. rozdzieliła się na kilka linii, z których jedna spolszczyła nazwisko na Kleczyński, inne, zostając przy swojej pierwotnej nazwie, dziedziczyły na Pomorzu, w Prusach, Kurlandii i w Polsce, a głównie na Żmudzi. Z linii kurlandzkiej, Krzysztof-Henryk, pułkownik, otrzymał w 1681 r. od cesarza niemieckiego Leopolda I tytuł barona Świętego Cesarstwa, a z linii pomorsko-śląskiej Marcin-Antoni został baronem pruskim w 1737 r.?4

Jedna gałąź Puttkamerów w XVII wieku przeniosła się na Nowogródczyznę, gdzie jeszcze na początku XX wieku posiadała swe dobra.

Gałąź niemiecka wygasła w Kurlandii w XVIII wieku, a istniała jeszcze w wieku XIX w Prusach.

Wawrzyniec stolnik inflancki ożenił się z Anną Liwen półkownikówną, z którą miał syna Kazimierza, po jej śmierci ożenił się po raz drugi z kasztelanką inflancką Dorotą Szretter, z którą miał trzech synów: Stanisława, Jerzego, Wawrzyńca. Kupił majątki Gajciniszki i Bolcieniki.

Kazimierz Wawrzyniec - generał adjutant wojsk W.X.Lit., Wawrzyniec syn Wawrzyńca generał - adjutant u Hetmana Polnego wojsk W.X.Lit. Massalskiego; w 1760 roku ożenił się z Dorotą Cedrowską starościanką bobrujską. Aleksander Jerzy (*1762 r.) - Szambelan Dworu Polskiego z Karoliną ze Stryjeńskich (córka pułkownika wojsk litewskich) miał syna Wawrzyńca Stanisława Jana (* 1794r.)

Rodzina ta znana nam przede wszystkim z powodu nieszczęśliwej miłości naszego Wieszcza. Powszechnie wiadomo, że Adam Mickiewicz zakochał się w Maryli Wereszczakównie, która w 1821 roku wyszła za mąż za Wawrzyńca hr. Puttkamera, który posiadał majątek Bolcieniki i Brasele z 200 chłopami ( dusz męskich). Ten zawód miłosny odcierpiał Mickiewicz bardzo boleśnie. Uczuciom swoim dał potężny wyraz w swej twórczości poetyckiej.

W czerwcu 1833 roku Puttkamerowie Maryla z Wereszczaków, wraz z mężem Wawrzyńcem za pomoc dla emisariusza Marcelego Szymańskiego, byli tymczasowo aresztowani. 5)

W dokumentach z 1835 roku pełne imię i nazwisko męża Maryli brzmi - Wawrzyniec Stanisław Jan hr. Puttkamer z Wersowiczów Siekierka,6) który w okresie od 20 września 1847 r. do 15 czerwca 1849 r. był marszałkiem szlachty powiatu lidzkiego.

Jerzy - marszałek szlachecki powiatu telszewskiego (1805 r.), Jacek Antoni, generał - lejtnant, poseł na sejm elekcyjny (od powiatu rosieńskiego) 1764 roku oraz na sejm warszawski w 1780 roku; w 1787 r. otrzymał przywilej króla Stanisława Augusta na ciwuństwo birżańskie,kawaler orderu św. Stanisława (1790 r.).

1) Sławomir Górzyński, Jerzy Kochanowski " Herby szlachty polskiej, wyd. ALFA, Warszawa 1994 r., s. 60 - 61

2) LVIA zesp. 391, inw. 1, vol. 1204, s. 11-12. Zachowana oryginalna pisownia dokumentu z 1802 roku.

3) G. Manteuffel " O starodawnej szlachcie krzyżacko-rycerskiej na kresach inflanckich" ; Miesięcznik heraldyczny, Lwów 1910 r., nr 10-11, s. 157

4) Polska Encyklopedia Szlachecka, Warszawa 1938 r.,T-X, s. 151-152

5) E. Gulczyński ,, Sprawa Marcelego Szymańskiego emisariusza wyprawy Zaliwskiego?, Wilno 1933,s. 328

6) LVIA zesp.391, inw.9, vol. 129, s. 25 Spis rodów szlacheckich z powiatu lidzkiego. Rok około 1835

7) LVIA zesp. 604, inw.48, vol. 69; s. 25 nr 45 Wypisy metryk chrzestnych kościołów parafialnych dekanatu raduńskiego za rok 1839

LVIA zesp. 604, inw.48, vol. 71; Wypisy metryk chrzestnych kościołów parafialnych dekanatu raduńskiego za rok 1841

Na zdjęciu: Kaplica cmentarna obok Urzędu Stanu Cywilnego na byłym cmentarzu Ewangelickim w Wilnie (został zburzony w latach 60-ych XX wieku) na górze Bouffałowej przy ul. Kalinausko (d. Mała Pohulanka), gdzie był pochowany Wawrzyniec hr. Puttkamer. Fot. W. Dowejko

NG 4 (537)