Autorja publikacji ukończyła Ludwinowską Szkołę Podstawową oraz 37 Szkołę Średnią w Wilnie. W roku 2000 ukończyła Papieski Wydział Teologii w Warszawie Sekcja Św. Jana Chrzciciela. Obecnie pracuje jako nauczycielka religii w Ludwinowskiej Szkole Podstawowej oraz Gimnazjum im. Adama Mickiewicza.

Niniejsza publikacja stanowi skrót pracy magisterskiej napisanej pod kierunkiem księdza dr Tadeusza Kasabuły.

Zainteresowanych dogłębnym poznaniem tematu odsyłamy do pracy autorki.

---

Jak podają źródła z XVII w., w miejscu obecnego Landwarowa (lit. Lentvaris) pierwotnie istniała miejscowość Pietuchowo, w pobliżu której znajdował się Littawarów lub Liutawarow1. W wersji litewskiej miejscowość ta jest wymieniana jako Litavoriškes2, chociaż już w wieku XVII znany jest Landwerow, później Landwarów3.

Genezy nazwy "Landwarów" należy szukać w języku niemieckim. Najprawdopodobniej pochodzi ona od słów "land" ("ziemia") i "waren" ("warować, stać na straży"). Z tego wynikałoby, że w tych okolicach broniono kiedyś podejścia do Trok, o czym pisał archeolog Eustachy Tyszkiewicz. Badając źródła historyczne z XIV wieku stwierdził on, że właśnie w tych miejscowościach miały miejsce liczne potyczki Litwinów z Krzyżakami. Potwierdza to też niemiecki kronikarz Vigand z Marburga, który wspomina o miejscowości Landvare, gdzie, jego zdaniem, znajdował się wał obronny, broniący podejścia do Trok4.

Można przypuszczać, że chociaż nazwa "Landwarów" na przestrzeni wieków miała różne modyfikacje, prawdopodobnie w jej pierwotnej wersji brzmiała ona "Landvaré".

Jako właściciel tych miejscowości, dworów Landwarów i Pietuchowo, hrabia Józef Tyszkiewicz w roku 1850 zmienił nazwę Pietuchowo na Landwarów, natomiast pod nazwą Pietuchowo pozostała nieduża wieś w okolicach Landwarowa5. Taki stan rzeczy utrzymuje się do dziś.

Badania archeologiczne, przeprowadzone w roku 1857 przez A. Kirkora na terenach obecnego Landwarowa, potwierdzają tezę, że rozwój osadnictwa w tym miejscu należy datować na XI-XII w.6 Wskazują na to odnalezione przedmioty, pochodzące z tego okresu. Są to m.in. kolorowe kafle, zabawki oraz naczynia miedziane. Znaleziono również miecz oraz dużą urnę z brązu z kośćmi i orężem rycerza7.

Miejscowości Pietuchowo i Lietuwaryszki często zmieniały właścicieli. Z tym wiązały się najrozmaitsze nieporozumienia i sprawy sądowe co do własności tych terenów.

Za czasów Zygmunta Augusta Lietuwaryszki należały do Jana Kuncewicza. Po jego śmierci właścicielką tych dóbr została jego córka Beata, żona Marcina Komorowskiego. W roku 1606 sprzedała ona Lietuwaryszki i w ten sposób przeszły one w ręce Pawła Sapiehy, kanclerza Wielkiego Księstwa Litewskiego. Do Sapiehów w 1618 roku należały również dwory Waka Trocka i Pietuchowo, które następnie przeszły na własność jego sióstr - Jadwigi i Katarzyny z Sapiehów. Jadwiga była zakonnicą-bernardynką, Katarzyna zaś bazylianką8.

W roku 1666 Katarzyna z Sapiehów za 8000 złp. sprzedała Landwarów, czyli Lietuwaryszki, Annie Naruszewicz, która z kolei w 1669 roku zapisała w testamencie Lietuwaryszki wileńskim benedyktynom. Miejscowość ta, wydzierżawiana różnym osobom, była w ich posiadaniu do roku 1761 (92 lata). O prawa do tego dworu zabiegał syn Anny Naruszewicz, Aleksander. W roku 1760 potomek Naruszewiczów - Jan Chodkiewicz - wygrał sprawę sądową z benedyktynami i w 1761 sprzedał dwór M. Francuzewiczowi, ten z kolei odstąpił go Antoniemu Hryniewiczowi. Hryniewicz, by uniknąć nieporozumień, zapłacił benedyktynom 12000 złp. Benedyktyni uznali dwór za własność A. Hryniewicza. W roku 1773 właścicielem dworów Waka Trocka i Pietuchowo byli Dąbrowscy. Między nimi a Hryniewiczami dochodziło do ciągłych nieporozumień i sporów na tle majątkowym.

Na podstawie akt sądowych z roku 1773 można prześledzić, w jaki sposób Dąbrowski został właścicielem Waki Trockiej i Pietuchowa. Otóż, w roku 1633 Katarzyna Sapieżanka przekazała Wakę Trocką i Pietuchowo Kazimierzowi i Tomaszowi Sapiehom - synom swego brata. W roku 1638 właścicielem jednej części dworów był Tomasz Sapieha, który w 1646 swoją część zapisał w testamencie swojej żonie Zuzannie z Chreptowiczów. Natomiast brat Tomasza, Kazimierz Sapieha, swoją część sprzedał za 20000 złp. Melchiorowi Szemacie. W ten sam sposób nabył je Aleksander Pałubiński, który następnie wydzierżawił je Henrykowi Monerowi. Po śmierci A. Pałubińskiego w 1650 właścicielami dworów zostali bracia Chreptowiczowie. Po nich dwory zmieniły kilku właścicieli, a ostatnim z nich był Dąbrowski9.

Proces sądowy pomiędzy Dąbrowskim a Hryniewiczem co do własności Lietuwaryszek, Waki Trockiej i Pietuchowa wygrał Hryniewicz. Ale już w roku 1775 do dworu Waka Trocka pretendował Felicjan Wołodkiewicz, który jednak przegrał sprawę. Hryniewicz, prowadząc ciągłe procesy sądowe, stracił sporą fortunę, tak że w roku 1819 na skutek zaciągniętych długów dwory przeszły w ręce kredytorów: Szacha i Izdebskiego, od których w 1850 r. nabył je Józef Tyszkiewicz. Został on właścicielem Pietuchowa i Landwarowa10.

Dzięki staraniom hrabiów Tyszkiewiczów, w Landwarowie została zbudowana początkowo tymczasowa kaplica, a w roku 1926 nowy neoromański kościół. Interesujący jest również fakt, że kościół ten stanął w miejscu byłej osady Pietuchowo, gdzie w XVII w. był katolicki, drewniany kościół. W jednym z inwentarzy z 1618, obecnie znajdującym się w Wiłkomierzu (lit. Ukmerge), zachowała się wzmianka, że była to nieduża, ubogo uposażona świątynia. W głównym ołtarzu był umieszczony duży krzyż z Chrystusem Ukrzyżowanym. Obok kościoła znajdowała się dwonnica, plebania i dom zakrystiana, który opiekował się kościołem i bił w dzwony. Przypuszczalnie, był to kościół benedyktyński, jako że tereny te należały wówczas do tego zakonu. Autor inwentarza z roku 1618 odnotował również, że niedaleko kościoła w Pietuchowie był bazar, można zatem sądzić, że miejscowość ta przyciągała pielgrzymów i kupców, idących z Wilna do Trok. Był tu również W. Syrokomla. W swoich wspomnieniach pisze, że przy wjeździe do Pietuchowa znajdowała się studnia, nad którą był zawieszony żelazny kogut, co właśnie, jak sądzi Syrokomla, dało początek nazwie dworu. W roku 1655, w wyniku wkroczenia na Litwę wojsk moskiewskich oraz wskutek działań wojennych, mocno ucierpiały Troki i okolice. W tym samym czasie został zniszczony także kościół w Pietuchowie11. Na następny kościół należało zaczekać aż do czasów Tyszkiewiczów.

Hrabia Władysław Tyszkiewicz, dobrze znający historię tych terenów, świadomie wybrał miejsce w byłym Pietuchowie pod budowę nowego kościoła.

Za czasów Tyszkiewiczów został również zbudowany w Landwarowie gotycki pałac według projektu belgijskiego architekta de Waegha przy współudziale Tadeusza Rostworowskiego12. Niezwykle efektowny jest wystrój zewnętrzny pałacu. Bogactwo dekoracji uzyskano dzięki zastosowaniu czerwonej cegły licowej oraz ujęcie wszystkich otworów okiennych i drzwiowych w obramienia z jasnego piaskowca. Częściowo zachował się także bardzo bogaty pierwotnie wystrój wnętrz. Wspaniała kolekcja dzieł sztuki, zgromadzona w pałacu przez Tyszkiewiczów, ze względu na zagrożenie działaniami wojennymi podczas pierwszej wojny światowej, została w większości wywieziona przez właścicieli w głąb Rosji i tam zaginęła w 1917 r. Podczas działań wojennych w 1915-1920 pałac został zdewastowany, ale uniknął grożącego mu wysadzenia w powietrze. Po II wojnie światowej w pałacu mieściła się fabryka dywanów, a obecnie znajdują się tu jej biura. Część zbiorów sztuki i mebli z tego pałacu można obecnie obejrzeć w muzeum na zamku w Trokach. Zachowało się także kilka innych budynków zespołu pałacowego, wzniesionych na przełomie XIX i XX w. i utrzymanych w stylu neogotyckim. Są to dwa pawilony administracyjne, stajnia, obora, stodoła, młyn wodny13. Była tu jeszcze kawiarnia ?Riwiera? dla wycieczek zamiejskich oraz kort tenisowy i kryty maneż. Zabudowania te nie zachowały się do naszych czasów. Rezydencja w Landwarowie z trzech stron jest otoczona wodami sztucznego jeziora landwarowskiego utworzonego za czasów Józefa Tyszkiewicza przez sprowadzenie wód z niedalekiego zespołu Jezior Trockich.

Przed pałacem znajduje się park o powierzchni 12,7 ha, założony przez francuskiego ogrodnika Edouarda André. W parku rosło około 60 gatunków różnych drzew i krzewów. Był tu urządzony system sadzawek, połączonych strumieniem, na którym wybudowano sztuczne kaskady. Są także kamienne mostki, sztuczne groty14. Od 1986 roku park ten jest objęty ochroną jako pomnik przyrody15.

Z czasów obecności Tyszkiewiczów w Landwarowie do historii miasta przeszło ważne dla tych stron wydarzenie. Jesienią 1919 gościł tu, jako nuncjusz papieski, Achilles Ratti, późniejszy papież Pius XI. Będąc z wizytą w Polsce, odwiedził również Landwarów, gdzie przyjęli go uroczyście w swej rezydencji Tyszkiewiczowie. W późniejszym liście do Władysława Tyszkiewicza kardynał Gaspari w imieniu Piusa XI wyraził podziękowanie za przyjęcie i podziw dla jego działalności, także na gruncie kościelnym w Landwarowie16.

Syn Józefa Tyszkiewicza wyróżnił się nie tylko pobożnością i szlachetnością, był również dobrze znany zarówno na Wileńszczyźnie, jak i poza jej granicami jako gorliwy patriota. Dn. 5 VII 1905 r. odbył się w Wilnie pierwszy od 45 lat występ teatru polskiego. Był to rezultat zabiegów hrabiego Władysława Tyszkiewicza i Władysława Zahorskiego. Sztukę grano najpierw w Landwarowie (4 VII), a dopiero potem w Wilnie17.

Władysław Tyszkiewicz był członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk, którego celem było badanie Litwy i Białorusi pod względem etnograficznym, historycznym i ekonomicznym. Był również posłem do rosyjskiej Dumy18.

Mieszkańcy Landwarowa i okolic ciepło wspominają hrabiów Tyszkiewiczów i wielkim szacunkiem otaczają ich pamięć. Przed wybuchem II wojny światowej Tyszkiewiczowie opuścili Landwarów. Władysław Tyszkiewicz, zmarły w 1927 r., został pogrzebany w Kaplicy Tyszkiewiczowskiej kościoła landwarowskiego19.

Wraz z początkiem II wojny światowej sytuacja w Landwarowie i okolicach znacznie się zmieniła. W kilka tygodni po agresji Związku Radzieckiego na Polskę, dn. 10 X 1939 r. nowe władze przekazały Litwie zabrane Polsce Wilno wraz z obwodem, ale już 15 VI 1940 r. wojska sowieckie wkroczyły na Litwę, a 21 VII 1940 r. została ona wraz z Wileńszczyzną włączona do Związku Radzieckiego jako jedna z republik; rządy w kraju przejęli komuniści. Już 26 VI wypowiedziano konkordat ze Stolicą Apostolską i wprowadzono radziecki model oddzielenia Kościoła od państwa. Natychmiast też zaczęły się masowe deportacje ludności podbitych terenów (głównie Polaków) w głąb Rosji20.

Po napaści dn. 22 VI 1941 r. Niemiec hitlerowskich na Związek Radziecki i szybkich przemieszczeń oddziałów Armii Czerwonej ze wschodnich terenów Polski i z obszaru państw bałtyckich dn. 17 VII 1941 r. Hitler podpisał dekret o administracji tych ziem. Landwarów wraz z Wileńszczyzną znalazł się pod okupacją niemiecką (Generalbezirk). Taki stan rzeczy utrzymał się do nowego podboju tych ziem przez wojska radzieckie w 1944 r. Okupacja radziecka trwała tu nieprzerwanie do 1991 r., gdy niepodległa Litwa uzyskała międzynarodowe uznanie21.

W czasie II wojny światowej Landwarów i okolice znacznie ucierpiały, lecz kościół parafialny i dwie kaplice, należące do parafii, nie zostały zanadto uszkodzone.

Okres okupacji radzieckiej był czasem planowego i systematycznego niszczenia tożsamości narodowej i religijnej mieszkańców parafii. Wszystko, co takim staraniem i ofiarnością było wznoszone przez Tyszkiewiczów, zostało przeznaczone na niekościelne cele.

Wywózki na skalę masową rozpoczęły się w lipcu 1945 roku i organizowane były w postaci kolejnych wyraźnych fal: lipiec-wrzesień 1945, luty 1946, sierpień-grudzień 1947, maj 1948, listopad-grudzień 1948, marzec 1949, lipiec 1949, wiosna 1950. W okresie późniejszym owe akcje masowe ustały i wywózki zostały zredukowane do przypadków indywidualnych, a w 1953 roku i te stopniowo zanikły. W sumie na przestrzeni 8 wymienionych lat wywózki objęły ok. 400 tys. osób22.

Landwarów również dotknęła wielka migracja, za granicę wyjechało około 4000 mieszkańców parafii. Większość z nich stanowili Polacy23.

W roku 1949 Landwarów otrzymał prawa miejskie. W roku 1976 miasto liczyło już około 9600 mieszkańców. W latach 1950-1980 Landwarów został znacznie rozbudowany, jego granice sięgają obecnie niemal samych Trok. Za czasów sowieckich Landwarów stał się ośrodkiem życia kołchozowego.

Wraz z odzyskaniem przez Litwę niepodległości można już śmiało mówić o narodowym i religijnym odrodzeniu parafii.

Kaplica tymczasowa pod wezwaniem Zwiastowania N M P

18 VI 1905 r. po długich i pracowitych zabiegach hrabia Władysław Tyszkiewicz uzyskał pozwolenie na budowę kościoła w Landwarowie. Z obawy, by zezwolenie nie było odwołane, natychmiast przystąpiono do budowy. Zdecydowano się na budowę niedużego kościoła-kapliczki, gdyż zbudowanie w krótkim czasie dużej świątyni było niemożliwe. Ze względu na to, że kościół był w tej miejscowości niezbędny, natychmiastowe wzniesienie kaplicy już w krótkim czasie, dawało wiernym możność uczestniczenia w nabożeństwach oraz korzystania z posługi duszpasterskiej24.

Tymczasowa kaplica, w której nabożeństwa odbywały się do roku 1926, po wyświęceniu nowego kościoła, na mocy zezwolenia władz archidiecezjalnych, została rozebrana. Z części materiałów tej kaplicy zbudowano w nowym kościele tambur oraz szopę na materiały budowlane, natomiast większą część materiałów sprzedano w celu wyrównania długów budowlanych nowego kościoła25.

Projekt kościoła w stylu romańsko-lombardzkim, wzorowany na kościele S. Maria della Grazia w Mediolanie wykonał mediolański architekt O. Bongi26.

Do sierpnia 1926 roku ukończono budowę ścian kościoła, zrobiono dach, prowizoryczne ołtarze, kasetonowy sufit27.

Dzień 8 VIII 1926 r. zapisał się w dziejach parafii niezapomnianym i wzruszającym wydarzeniem. W tym dniu nowo zbudowany rzymsko-katolicki kościół w Landwarowie pod wezwaniem Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny został uroczyście poświęcony przez administratora diecezji wileńskiej biskupa Kazimierza Michalkiewicza w obecności przedstawicieli władz państwowych w osobie wojewody wileńskiego Władysława Raczkiewicza28.

W 1933 r. nowo przybyły do parafii ks. proboszcz Kazimierz Kułak zreorganizował komitet kościelny i wznowił prace nad wykończeniem kościoła. Pracami budowlanymi kierował inżynier architekt Stefan Narębski z Wilna, profesor sztuk pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.

W roku 1941 prowadzone były prace nad wykończeniem wnętrza kościoła.

Ksiądz Kułak wykorzystał bezrobocie, jakie spowodowała wojna i zaprosił do pracy nad polichromią wybitnych artystów wileńskich.

Projekt ozdobienia ścian kościoła techniką sgraffito z pewnym połączeniem podmalowania alfresko został wybrany po naradzie ks. proboszcza z inżynierem architektem Stefanem Narębskim, profesorem USB w Wilnie, profesorem USB Jerzym Hoppenem oraz wybitnym znawcą sztuki sakralnej księdzem dr. Piotrem Śledziewskim. Projekt został zaaprobowany przez arcybiskupa Mieczysława Rejnysa, który przyjeżdżał kilka razy do Landwarowa, by osobiście nadzorować prace i krzepić na duchu tych, którzy podjęli się realizacji tego rodzaju przedsięwzięcia w tak trudnych czasach.

Do wykonania robót wielce przyczyniła się litewska spółka budowlana "Statyba" z siedzibą w Wilnie, która zgodziła się firmować prace.

W roku 1943 malowanie kościoła zostało ukończone29.

Należy podkreślić, że technika sgraffito była na Litwie wykorzystana przy sporządzaniu polichromii zaledwie dwóch kościołów: w Landwarowie i Perloje. W Perloje technikę tę zastosowano jedynie do wykonania ornamentów30. Kościół landwarowski jest pod tym względem o wiele bogatszy.

W momencie powstania parafia liczyła około 4000 wiernych31. W 1926 r. liczba ta wzrosła do 4200 osób, z czego 3700 stanowili katolicy32. W przeddzień II wojny światowej parafia liczyła już 6000 wiernych33.

Z powodu deportacji ludności w latach 1944-1947 trudno jest ustalić, jak zmieniała się liczba wiernych na terenie parafii landwarowskiej. Nie zachowały się również dokładne spisy parafian z okresu okupacji sowieckiej. Według statystyki z końca lat 90-tych, do parafii należy 16 tys. wiernych, z których 12 tys. stanowią katolicy34.

Należy zauważyć, że z tej liczby (12 tys.) jedynie połowa to katolicy praktykujący. Pozostali to ludzie ochrzczeni, nie spełniający jednakże praktyk religijnych. Do praktykujących należą przede wszystkim osoby starsze, dzieci oraz dość liczna grupa młodzieży, i tylko nieznaczny procent stanowią ludzie w wieku 30-tu, 40-tu lat. Przyczyn tego stanu rzeczy należy szukać w ateistycznym wychowaniu, jakim objęto ludność Litwy w okresie okupacji sowieckiej.

Dość liczną grupę mieszkańców parafii stanowią prawosławni i staroobrzędowcy.

Między katolikami a prawosławnymi nigdy nie dochodziło do większych konfliktów. Prawosławni razem z katolikami zawsze brali czynny udział w porządkowaniu cmentarzy grzebalnych. Niektórzy z nich pomagali nawet przy budowie nowego kościoła35.

W okresie okupacji sowieckiej większość ludności prawosławnej z terenu parafii Landwarów odeszła od swych tradycji i przekonań religijnych. W odróżnieniu od nich staroobrzędowcy zawsze mocno trwali przy swojej wierze, pielęgnowali obyczaje przodków, regularnie uczestniczyli w praktykach religijnych.

W latach 90-tych, wraz z odrodzeniem religii w kraju, do swych korzeni religijnych zaczęli powracać również wierni Kościoła prawosławnego. Nie do wyjątków należały przypadki, kiedy dzieci prawosławne uczestniczyły w katechezie katolickiej oraz przystępowały do sakramentów świętych i praktyk religijnych w Kościele katolickim.

Obecnie w parafii landwarowskiej 80% wiernych stanowią katolicy, 10% to prawosławni i około 5% - protestanci, przeważnie baptyści, którzy jeszcze przed II wojną światową stanowili tu dość liczną grupę wyznaniową. Jest też kilka rodzin muzułmańskich (Tatarzy) oraz wyznawcy judaizmu, których również pozostało tu zaledwie kilka rodzin36.

Wielkim zagrożeniem dla życia religijnego i moralnego parafii są sekty. Nie wiadomo dokładnie, jakiego rodzaju są to grupy, ile ich jest oraz ile osób do nich należy. Dużą aktywność na terenie parafii wykazują Świadkowie Jehowy. Znane są sekty: Droga Biblijna i Słowo Wiary.

Do sekt wstępują przede wszystkim ludzie narodowości rosyjskiej, którzy dotąd uważali się za niewierzących. Są tam również Litwini, zwłaszcza młodzież, Białorusini, nie brakuje tam też rodzin polskich.

Pod względem narodowościowym ludność parafii stanowi dość urozmaiconą mozaikę. Do II wojny światowej dominowali tu Polacy. Na terenie parafii było pięć szkół polskich: w Landwarowie, Ludwinowie, Wace Trockiej, Wace Kowieńskiej, Dobrej Woli.37 Obecnie szkoły polskie są tylko w Landwarowie, Ludwinowie i Grzegorzewie - byłej Wace Kowieńskiej.

Dużo osób narodowości polskiej opuściło kraj po II wojnie światowej. Na ich miejscu osiedlili się Rosjanie i Litwini. Po wojnie w parafii powstały trzy szkoły rosyjskie, do których uczęszczali nie tylko Rosjanie. Nie brakło w nich też Białorusinów, Polaków i Litwinów. Obecnie szkoły rosyjskie są na wpół puste, jako że Rosjanie oddają swe dzieci przeważnie do szkół litewskich.

Do II wojny światowej na terenie parafii mieszkały zaledwie dwie rodziny narodowości litewskiej38. Dopiero w latach 1945-1950 do Landwarowa i okolic zaczęli przybywać Litwini z Somiliszek (lit. Semeliškes), Jewia (lit. Vievis), Onuszek (lit. Onuškes), Wysokiego Dworu (lit. Aukštadvaris), Poporć (lit. Papartis), Olkienik (lit. Valkininkai), Oran (lit. Varena). Większość z nich przybyła z zachodniej części diecezji koszedarskiej39.

Litwini osiedlali się przeważnie w samym Landwarowie, w Wace Trockiej (lit. Traku Voke) i w Grzegorzewie, dlatego tu właśnie powstały szkoły litewskie.

Ze statystyki gminy landwarowskiej wynika, że obecnie z 12900 mieszkańców, 5900 stanowią Litwini, 3200 Polacy, 2100 Rosjanie, 700 Białorusini, resztę stanowią ludzie innych narodowości, głównie Ukraińcy i Żydzi. Są tu też rodziny narodowości tatarskiej i gruzińskiej. Dane te nie obejmują gminy wackiej, do której należy około 1500 tys. osób parafii landwarowskiej40.

Do roku 1940 na terenach parafii mieszkało ponad 300 Żydów, którzy mieli w Landwarowie synagogę oraz swoją szkołę, przy której na stałe był rabin41.

W czasie wojny prawie wszyscy Żydzi zostali wymordowani. Miejscem masowej kaźni był pobliski las w Ponarach.

Mieszkańcy parafii opowiadają, że podczas okupacji niemieckiej w majątku Waka Trocka przez dłuższy czas przebywali Holendrzy, którzy niemal każdego dnia przybywali do Landwarowa w poszukiwaniu Żydów i partyzantów. Chociaż udzielanie pomocy Żydom obwarowane było najsurowszymi karami, to jednak mieszkańcy Landwarowa i okolic przechowywali w swych domach Żydów, którym udało się uniknąć zagłady. Pod osłoną nocy przeprowadzano ich zwykle w bezpieczniejsze miejsca. Za ratowanie Żydów o mało nie przypłacił życiem ksiądz proboszcz Kazimierz Kułak42.

Obecnie w parafii pozostały tylko nieliczne rodziny żydowskie. Część Żydów wyjechała w latach 90-tych do Izraela. Dzieci z kilku rodzin, które pozostały na terenie parafii Landwarów, uczęszczają do szkoły żydowskiej w Wilnie. Żydzi z małżeństw mieszanych nie są na ogół praktykującymi wyznawcami judaizmu.

Na terenie parafii Landwarów istnieją też niewielkie skupiska ludności tatarskiej. To do Tatarów właśnie należały wsie Chazbejewicze (obecnie w parafii Wojdaty), Afindzewicze (dzisiaj w parafii Grzegorzewo), Waka Trocka (T. Voke) oraz Prudziany, czyli Waka Prudzińska (obecnie miejscowość Ludwinowo). Ich rodowód sięga roku 1397, kiedy to książę Witold wziętych do niewoli Tatarów osadził w okolicach Trok nad rzeką Waką43.

W Prudzianach istniał nawet meczet, który w 1812 r. doszczętnie spłonął44. Istniał tu również tatarski cmentarz.

Na początku XIX w. Dąbrowscy, jako właściciele Waki Trockiej i Pietuchowa, w sposób bezprawny dołączyli do swych majątków tatarskie dobra Waki Prudzińskiej. Tatarzy byli zmuszeni opuścić te tereny. W roku 1815 właścicielem tych posiadłości został Ludwik Dąbrowski, i to właśnie od jego imienia pochodzi dzisiejsza nazwa Ludwinowo45.

Obecnie w Ludwinowie nic nie przypomina tatarskiej przeszłości tej miejscowości. Trudno też ustalić, czy rodziny tatarskie, obecnie zamieszkujące teren parafii Landwarów, mają jakiś związek z Tatarami osadzonymi tu w końcu XIV w..

Skład narodowościowy i wyznaniowy ludności zamieszkującej teren parafii Landwarów potwierdza prawdę wypowiedzianą w 1993 roku w Wilnie przez papieża Jana Pawła II słowami: "Wilno otrzymało powołanie do braterskiego współistnienia chrześcijan i ludzi innych wyznań, którzy modlą się w różnych językach i czują się dziedzicami różnych, choć po części wspólnych tradycji historycznych" 46

Na zdjęciach: autorka, Kościół parafialny pod wezwaniem Zwiastowania NMPtymczasowa kaplica w Landwarowie, 1916 r.,

---

1 J. Wolff, Senatorowie i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego, Kraków 1885, s. 190-191.

2 N. Tumosaitë-Ivanauskienë, Trakř rajono mokyklos kelias. Lentvario lietuviškos mokyklos istorija, Trakai 1994, s. 3.

3 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, F. Sulimierski, W. Walewski, Warszawa 1884, T. 5, s. 75.
4 N. Tumosaitë-Ivanauskienë, dz. cyt., s. 3.

5 LMA, A. Baliulis, Lentvaris. Miestas ir apylinkës. (mps), s. 14.

6 N. Tumosaitë-Ivanauskienë, dz. cyt., s. 3.

7 A. Baliulis, dz. cyt., s. 1.

8 Tamże, s. 12.

9 Tamże, s. 13.

10 Tamże, s. 14.

11 Tamże, s. 8.

12 J.Siedlecka, Troki i okolice, Warszawa 1997, s. 71.

13 G. Rąkowski, Ilustrowany przewodnik po zabytkach kultury na Litwie, Warszawa 1999, s. 158.

14 J. Vercinkevičius, Trakř Rajonas, Vilnius 1981, s. 28.

15 G. Rąkowski, dz. cyt., s. 159.

16 LVIAV F694-I-2433, Ważne dokumenty parafii Landwarów 1910-1930. List kardynała Gaspari do W. Tyszkiewicza, s. 4.

17 A. Romanowski, Feniks z popiołów. Odrodzenie kultury polskiej w b. Wielkim Księstwie Litewskim w 1905 r., [w:]Wilno-Wileńszczyzna jako krajobraz i środowisko wielu kultur, red. E. Feliksiak, t. 2, Białystok 1992, s. 159.

18 W. Dziewulski, Divertimento. Dzieje ziem płn.-wsch. Rzeczypospolitej, Gdańsk 1997, s. 19.

19 AAB, Dziennik księdza dra Kazimierza Kułaka, b.n.s.

20 B. Kumor, Historia Kościoła, t. 8, Lublin 1995, s. 215-216.

21 F. Stopniak, Archidiecezja Wileńska w czasie II wojny światowej, [w:] ?Studia Teologiczne?, Białystok. Łomża. Drohiczyn, R. 5-6 (1987-1988), s. 334.

22 B. Cywiński, Ogniem próbowane, t. 2, Lublin 1990, s. 158-159.

23 AAB, Dziennik ks. dr Kazimierza Kułaka, b. n. s.

24 LPA, Inwentarz 1959, s. 2.

25 LPA, Inwentarz 1933, s. 12.

26 LPA, Lentvario parapijos aprašas 1962, s. 2.

27 AAB, Parafia Landwarów 1948, s. 4-5.

28 LPA, Teczka: Ważne dokumenty parafii Landwarów 1926. Akt poświęcenia rzymsko-katolickiego kościoła w Landwarowie.

29 AAB Parafia Landwarów 1948, s. 11 - 12.

30 K. Mišius, R. Đinkűnas, Lietuvos Katalikř Bažnyčios, Vilnius 1993, s. 65.

31 LVIAV F694-V-2446, Monografia parafii Landwarów 1928, s. 17.

32 LVIAV F604-I-9345, Parafia landwarowska 1926-1929, s. 11.

33 AAB, Parafia Landwarów 1948, s. 1.

34 LPA, Teczka: Ważne dokumenty: Lentvario parapijos gyvenamřjř vietoviř ir gyventojř sąrašas 1998, b.n.s.

35 AAB, Dziennik księdza dr Kazimierza Kułaka, b.n.s.

36 Wywiad z księdzem M. Grabowskim.

37 LVIAV F604-I-9345, Parafia landwarowska 1926-1929, s. 12.

38 LPA, Inwentarz 1959, s. 1.

39 LPA, Lentvario parapijos aprašas 1962, s. 16.

40 LPA, Teczka: Ważne dokumenty: Lentvario parapijos gyvenamřjř vietoviř ir gyventojř sŕrađas 1998, b. n. s.

41 LVIAV F694-V-2446, Monografia kościoła landwarowskiego 1928. Innowiercy na terenie parafii, s. 8.

42 Wywiad z H. Mogilnicką.

43 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, F. Sulimierski, W. Walewski, t. 14, Warszawa 1895, s. 899.

44 T. Bairašauskaitë, Lietuvos Totoriai XIX amţiuje. Vilnius 1996, s. 150.

45 A. Baliulis, dz. cyt. s. 16.

46 A. J. Bačkis: Liudykime Kristř Popieţiaus Jono Pauliaus II kalbos pasakytos Lietuvoje 1993 m. rugsëjo 4 - 8 d. Vilnius 1994, s. 76.

NG 2 (535)